Wodorofluorek potasu

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski wodorofluorek potasu, difluorek potasu, kwaśny fluorek potasu
angielski potassium hydrogen fluoride, potassium bifluoride
nazwa systematyczna IUPAC wodorodifluorek potasu
oznaczenia branżowe KHF2; "bifluorek potasu"
numer CAS 7789-29-9
numer UN 1811

Czym jest

Wodorofluorek potasu jest stałym nośnikiem fluoru - solą, która w reakcji uwalnia jon fluorkowy, pełniąc funkcję fluorowodoru bez konieczności posługiwania się gazem.

Jego znaczenie kontrolne wynika z jednej okoliczności o dużej wadze praktycznej: jest to najwygodniejszy czynnik fluorujący dla przedsięwzięć prowadzonych poza zapleczem przemysłowym.

Porównanie z fluorowodorem wyjaśnia dlaczego:

Cecha Fluorowodór Wodorofluorek potasu
postać gaz powyżej 19,5 °C; ciecz poniżej ciało stałe
obsługa butle ciśnieniowe, instalacja odporna worek, słoik, zwykłe naczynie
zagrożenie przy obsłudze skrajne - oparzenia głębokie, hipokalcemia umiarkowane
wymagana aparatura nikiel, monel, PTFE tworzywo albo stal przy pracy na sucho
dostępność obrót przemysłowy, butle atestowane obrót odczynnikowy, opakowania od kilogramów
wykrywalność ubytków ewidencja butli trudniejsza

Wodorofluorek potasu obniża zatem próg techniczny fluorowania - etapu, który przy sarinie, somanie i cyklosarinie jest rozstrzygający, jak opisano przy fluorowodorze.

Konsekwencja rozpoznawcza ma znaczenie odwrotne od intuicyjnego. Skoro fluorowanie solami stałymi nie wymaga instalacji odpornej na gazowy fluorowodór, osłabia to wartość wskaźnika strukturalnego, jakim jest aparatura niklowa i teflonowa - wielokrotnie przywoływanego w tej encyklopedii jako najsilniejszy sygnał produkcji środków serii G.

Przedsięwzięcie oparte na wodorofluorku potasu może być prowadzone w aparaturze szklanej i stalowej, przy zachowaniu warunków bezwodnych. Kontrola musi wtedy opierać się na zestawie substancji, nie na materiale instalacji.

Zastosowania cywilne są rozległe i całkowicie legalne:

  • trawienie i matowanie szkła - zastosowanie klasyczne, obejmujące szklarstwo artystyczne, produkcję opraw oświetleniowych i znakowanie;
  • elektrolityczne wytwarzanie fluoru - jako elektrolit;
  • topniki lutownicze i spawalnicze - w tym do lutowania aluminium;
  • obróbka metali - trawienie stali nierdzewnej, usuwanie zgorzeliny, pasywacja;
  • galwanotechnika - kąpiele fluorkowe;
  • konserwacja drewna, produkcja ceramiki i szkliw;
  • odczynnik analityczny.

Skala obrotu jest umiarkowana, a odbiorcy zróżnicowani - od zakładów przemysłowych po warsztaty szklarskie i pracownie artystyczne. Weryfikacja profilu jest trudniejsza niż przy fluorowodorze, bo odbiorców jest wielu i są rozproszeni.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny KHF2
masa molowa 78,10 g/mol
postać ciało stałe - kryształy, proszek albo granulat
barwa biała do bezbarwnej
zapach brak w postaci suchej; kwaśny, drażniący przy zawilgoceniu
temperatura topnienia 239 °C
temperatura rozkładu powyżej 300 °C - uwalnia fluorowodór
gęstość 2,37 g/cm3
rozpuszczalność w wodzie dobra - ok. 39 g/100 ml
odczyn roztworu wodnego kwaśny
higroskopijność umiarkowana
działanie na materiały atakuje szkło w obecności wilgoci

Uwalnianie fluorowodoru zachodzi w trzech sytuacjach, z których każda ma znaczenie operacyjne:

Po zetknięciu z wodą. Roztwór wodny zawiera wolny fluorowodór i wykazuje wszystkie jego właściwości - w tym zdolność do wywoływania oparzeń fluorowodorowych o opóźnionym bólu i głębokiej penetracji, opisanych przy fluorowodorze.

Po ogrzaniu powyżej 300 °C. Rozkład termiczny uwalnia gazowy fluorowodór. Jest to zagrożenie realne przy pożarze obiektu, w którym magazynowano tę sól.

Po zetknięciu z kwasami. Reakcja natychmiastowa, analogiczna do opisanej przy cyjanku sodu i siarczku sodu.

Postępowanie przy oparzeniach jest identyczne jak przy fluorowodorze: obfite płukanie wodą, następnie glukonian wapnia miejscowo, przy oparzeniach rozległych dożylnie, z monitorowaniem stężenia wapnia i EKG. Wymóg posiadania glukonianu wapnia w wyposażeniu zespołu obowiązuje tak samo.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

Fluorki objęte wykazem 1C350 - zestawienie:

Substancja CAS Pozycja Uwagi
fluorowodór 7664-39-3 poz. 24 gaz albo ciecz; najsilniejszy, najtrudniejszy w obsłudze
wodorofluorek potasu 7789-29-9 poz. 41 najwygodniejszy w praktyce
fluorek potasu 7789-23-3 poz. 14 słabszy; wymaga rozpuszczalnika bezwodnego
fluorek sodu 7681-49-4 poz. 43 słabszy; szerokie zastosowania cywilne
wodorofluorek sodu 1333-83-1 poz. 44 odpowiednik sodowy
wodorofluorek amonu 1341-49-7 poz. 42 pokrewny; trawienie szkła
heksafluorokrzemian sodu 16893-85-9 poz. 62 słabszy; fluoryzacja wody

Wniosek kontrolny. Wykaz obejmuje siedem pozycji fluorkowych - obsadę porównywalną z rodziną diizopropylową opisaną przy di-izopropyloaminie. Odzwierciedla to znaczenie etapu fluorowania oraz fakt, że żadnej z tych soli nie da się objąć skuteczną kontrolą pojedynczo - są zbyt liczne, zbyt tanie i zbyt powszechne.

Praktyczny wniosek dla funkcjonariusza: obecność któregokolwiek fluorku obok związku fosforoorganicznego ma tę samą wartość wskaźnikową. Nie ma sensu skupiać się na jednej pozycji - liczy się zestaw.

Substraty fluorowania:

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 41 kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) nieobjęty wykazami 1-3 jak wszystkie fluorki - ze względu na skalę zastosowań
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP; ograniczenia w udostępnianiu ogółowi społeczeństwa toksyczność ostra; działanie żrące
Przepisy przewozowe ADR/RID klasa 8 z zagrożeniem dodatkowym 6.1, UN 1811
Bezpieczeństwo pracy przepisy o czynnikach szkodliwych; obowiązek zapewnienia glukonianu wapnia

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • biały proszek, granulat albo kryształy w workach, słoikach, pojemnikach z tworzywa;
  • nigdy w opakowaniu szklanym przy dłuższym przechowywaniu - sól atakuje szkło w obecności wilgoci;
  • w warsztatach szklarskich - pasty i roztwory trawiące, często w opakowaniach handlowych;
  • w zakładach metalowych - kąpiele trawiące, topniki.

Sygnały bezpośrednie

  • wytrawienie szkła w miejscu przechowywania - matowa, chropowata powierzchnia szyb i naczyń; sygnał opisany przy fluorowodorze i tu równie wyraźny;
  • białe naloty fluorków na powierzchniach;
  • zawilgocenie i zbrylenie materiału;
  • kwaśny, drażniący zapach przy materiale zawilgoconym.

Wskaźniki wymagające wyjaśnienia

Okoliczność Znaczenie
fluorek razem ze związkiem fosforoorganicznym wskaźnik rozstrzygający - niezależnie od tego, który fluorek
fluorek razem z dichlorkiem metylofosfonowym albo chlorydanem etap fluorowania przygotowany
układ osuszania rozpuszczalników i atmosfery fluorowanie solami wymaga warunków bezwodnych - wskaźnik wysokiej wartości
aparatura szklana albo stalowa przy jednoczesnej obecności fluorków i fosfonianów fluorowanie solami zamiast gazem - brak aparatury niklowej nie wyklucza kierunku serii G
odbiorca bez szklarstwa, obróbki metali, galwanotechniki ani lutowania wymaga wyjaśnienia
ilość niewspółmierna do skali działalności wskaźnik o umiarkowanej wartości - obrót jest rozproszony
sam fluorek wskaźnik słaby - substancja powszechna

Punkt czwarty zasługuje na podkreślenie, ponieważ koryguje regułę powtarzaną w innych hasłach. Aparatura odporna na fluorki jest najsilniejszym wskaźnikiem strukturalnym przy fluorowaniu gazowym fluorowodorem. Przy fluorowaniu solami stałymi w środowisku bezwodnym nie jest konieczna - a jej brak nie może być traktowany jako dowód, że kierunek serii G został wykluczony.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • rękawice odporne na fluorki - lateksowe i nitrylowe nie chronią;
  • ochrona oczu i dróg oddechowych przed pyłem;
  • glukonian wapnia w wyposażeniu zespołu - wymóg identyczny jak przy fluorowodorze;
  • nie dopuszczać do kontaktu z kwasami ani z wodą przy większych ilościach;
  • pojemniki na próbki z tworzywa, nie szklane;
  • przy pożarze obiektu - uwzględnić uwalnianie fluorowodoru z rozkładu termicznego.

Wykrywanie

Oznaczenie fluorków metodą elektrody jonoselektywnej albo chromatografii jonowej - badanie tanie, szybkie i dostępne w każdym laboratorium ochrony środowiska, jak zaznaczono przy fluorowodorze. Rurki wskaźnikowe na fluorowodór przy materiale zawilgoconym. W materiale biologicznym - fluorki w moczu i surowicy.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Przesyłka prawidłowa

  • opakowanie oryginalne producenta z tworzywa albo z wykładziną, oznakowane zgodnie z CLP i ADR: klasa 8 z dodatkową 6.1, UN 1811;
  • karta charakterystyki i certyfikat analizy dołączone;
  • odbiorca prowadzący działalność uzasadniającą zapotrzebowanie - szklarstwo, obróbka metali, galwanotechnika, lutowanie aluminium, produkcja ceramiki;
  • przy wywozie poza Unię - ważne zezwolenie zgodne co do ilości i odbiorcy;
  • materiał suchy, sypki, biały, bez zbryleń.

Przesyłka nieprawidłowa

  • brak oznakowania albo oznakowanie innej substancji;
  • deklaracja celna wskazująca "sól techniczna", "topnik" albo "odczynnik" bez nazwy;
  • opakowanie szklane - świadczy o nieznajomości właściwości i prowadzi do wytrawienia pojemnika;
  • odbiorca końcowy bez działalności uzasadniającej zapotrzebowanie;
  • nabycie przez osobę fizyczną z pominięciem ograniczeń dla użytkowników profesjonalnych.

Ocena jakości materiału

Stan Wygląd Ocena
materiał pełnowartościowy biały, suchy, sypki proszek albo kryształy wysoka zawartość KHF2
materiał zawilgocony zbrylenie, wilgotna powierzchnia, kwaśny zapach obniżona zawartość; czynne uwalnianie fluorowodoru
materiał częściowo przereagowany obecność fluorku potasu i fluorku wapnia osłabiona zdolność fluorująca

Ta sama zasada co przy cyjanku sodu, siarczku sodu i pentasiarczku fosforawym: materiał zawilgocony ma mniej substancji czynnej, ale jego otoczenie jest groźniejsze. Jest to - jak zaznaczono przy pentasiarczku - prawidłowość ogólna dotycząca wszystkich soli uwalniających gaz w reakcji z wilgocią.

Znaczenie prawne. Wodorofluorek potasu nie jest środkiem walki. Posiadanie w obrocie legalnym nie stanowi czynu zabronionego.

Odpowiedzialność powstaje przy obrocie bez zezwolenia, fałszywej deklaracji albo przy ustaleniu zamiaru wytworzenia środka walki. W ostatnim przypadku rozstrzyga zestaw ze związkiem fosforoorganicznym, nie samo posiadanie - fluorek bez substratu fluorowania jest topnikiem albo odczynnikiem szklarskim.

Sprawca, który zgromadził materiał znacznie zawilgocony, o zawartości niewystarczającej do przeprowadzenia fluorowania, odpowiada w odniesieniu do zamiaru za usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k.

Sytuacja szczególna dotyczy prób fluorowania w aparaturze szklanej z użyciem soli. Fluorowanie solami w środowisku bezwodnym szkła nie atakuje - w odróżnieniu od fluorowania gazowym fluorowodorem. Jeżeli jednak proces prowadzono w obecności choćby śladowej wilgoci, aparatura ulega wytrawieniu, a materiał zanieczyszczeniu krzemianami. Jest to typowy błąd przedsięwzięć improwizowanych, prowadzący do sytuacji z art. 13 § 2 k.k.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie - gromadzenie prekursorów i aparatury karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób od roku do lat 10
art. 164 § 1 k.k. sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa takiego zdarzenia od 6 miesięcy do lat 8
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 156 § 1 k.k. spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu - oparzenia fluorowodorowe od 3 do 20 lat
art. 220 § 1 k.k. narażenie pracownika przez niedopełnienie obowiązków BHP do lat 3
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - materiał zawilgocony albo aparatura nieodpowiednia jak za usiłowanie
art. 86 i 87 Kodeksu karnego skarbowego przemyt celny, oszustwo celne zależnie od wartości

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 41.
  2. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  3. Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (REACH), załącznik XVII; rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (CLP).
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 156, art. 163, art. 164, art. 165, art. 220.
  5. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  6. Umowa europejska dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych (ADR), klasa 8, UN 1811.