Nazewnictwo
| Język / system | Nazwa |
|---|---|
| polski | chlorofosforyn dietylu, chlorek dietylofosforynu, chlorodietoksyfosfina |
| angielski | diethyl chlorophosphite, diethyl phosphorochloridite |
| nazwa systematyczna IUPAC | chlorodietoksyfosfan |
| numer CAS | 589-57-1 |
Czym jest
Chlorofosforyn dietylu jest chlorkiem fosforynowym - związkiem fosforu trójwiązalnego (fosforyn), w którym dwie reszty etoksylowe łączą się z fosforem przez tlen, a jeden atom chloru pozostaje reaktywny. Łączy cechy fosforynów (opisanych przy fosforynie dietylu) z reaktywnością chlorku.
Jest prekursorem estrów fosforynowych i pochodnych fosforoorganicznych o niższym stopniu utlenienia fosforu, powiązanych z gałęzią fosfoninową prowadzącą do QL. Odczynnik niszowy o zastosowaniach w syntezie ligandów fosforowych, katalizatorów i związków fosforoorganicznych; skala obrotu mała, wartość wskaźnikowa umiarkowana do wysokiej.
Dane fizykochemiczne
| Właściwość | Wartość |
|---|---|
| wzór sumaryczny | C4H10ClO2P |
| masa molowa | 156,55 g/mol |
| postać | ciecz |
| barwa | bezbarwna do jasnożółtej |
| zapach | ostry, drażniący - od uwalnianego chlorowodoru |
| temperatura wrzenia | ok. 46 °C przy 12 mmHg |
| gęstość | ok. 1,07 g/cm3 |
| rozpuszczalność w wodzie | reaguje - hydroliza do fosforynu dietylu i chlorowodoru |
| trwałość | dobra bezwodnie; wrażliwy na utlenianie i wilgoć |
| działanie | żrący, dymi na powietrzu |
Fosforyny, jako związki fosforu trójwiązalnego, utleniają się tlenem atmosferycznym do fosforanów - podobnie jak fosfiny opisane przy dichloro(metylo)fosfinie. Chlorofosforyn dietylu wymaga zatem przechowywania pod atmosferą obojętną i jest wrażliwy na wilgoć. Zakaz wody do rozlewu; próbki bezwodnie i beztlenowo.
Miejsce w procesie i pozycje pokrewne
- trichlorek fosforu - surowiec wyjściowy; etanol - reszty etoksylowe (niekontrolowany);
- chlorofosforyn dietylu;
- fosforyn dietylu - CAS 762-04-9 - produkt hydrolizy albo pokrewny ester fosforynowy;
- fosforyn trietylu - CAS 122-52-1 - pełny ester fosforynowy;
- metylofosfonin dietylu - CAS 15715-41-0 - pokrewny fosfonin, gałąź prowadząca do QL.
Podstawa prawna kontroli
| Wykaz | Pozycja | Uwagi |
|---|---|---|
| Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I | 1C350 poz. 70 | kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych |
| Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) | mieści się w rodzajowym opisie prekursorów wykazu 1 i 2 | reżim pośredni |
| Wspólny wykaz uzbrojenia UE | ML7 - prekursory bojowych środków trujących | |
| Lista Wassenaar | dual-use 1C350 | |
| Prawo polskie - obrót z zagranicą | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym | zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt |
| Przepisy chemiczne | rozporządzenia REACH i CLP | ciecz łatwopalna, żrąca; "w kontakcie z wodą uwalnia toksyczne gazy" |
| Przepisy przewozowe | ADR/RID klasa 8 |
Rozpoznanie w warunkach terenowych
Sygnały - ciecz dymiąca na powietrzu o ostrym zapachu; pojemniki pod atmosferą obojętną; korozja armatury.
Wskaźniki - obecność razem z komponentami diizopropylowymi (kierunek QL/fosfoninowy); układ osuszania i atmosfera obojętna; brak zastosowań cywilnych czyni samą obecność wskaźnikiem wysokiej wartości.
Zasady bezpieczeństwa - odzież i rękawice odporne chemicznie, aparat izolujący, eliminacja źródeł zapłonu (ciecz łatwopalna), zakaz wody do rozlewu.
Wykrywanie - rurki na chlorowodór, GC-MS z zabezpieczeniem próbki bezwodnym i beztlenowym.
Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy
Materiał pełnowartościowy - klarowna ciecz przechowywana pod atmosferą obojętną, o niskiej zawartości wody. Materiał niepełnowartościowy - zażółcony, utleniony do fosforanu, zhydrolizowany do fosforynu dietylu; fosforyny degradują się szybko przy dostępie tlenu i wilgoci.
Znaczenie prawne. Posiadanie realizuje znamiona czynu z art. 121 § 1 k.k. jako prekursor środka wykazu CWC. Materiał utleniony albo zhydrolizowany objęty jest w odniesieniu do zamiaru konstrukcją usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 k.k.
Odpowiedzialność karna
| Podstawa | Czyn | Zagrożenie |
|---|---|---|
| art. 121 § 1 k.k. | wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe | od roku do lat 10 |
| art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. | przygotowanie | karalne, gdy ustawa tak stanowi |
| art. 163 § 1 pkt 1 i 3 k.k. | sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób - pożar albo substancje trujące | od roku do lat 10 |
| art. 165 § 1 pkt 2 k.k. | wyrabianie substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób | od 6 miesięcy do lat 8 |
| art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | obrót bez zezwolenia | od roku do lat 10 |
| art. 13 § 2 k.k. | usiłowanie nieudolne | jak za usiłowanie |
Hasła powiązane
- Fosforyn dietylu - produkt hydrolizy; Fosforyn trietylu - pełny ester fosforynowy
- Metylofosfonin dietylu - pokrewny fosfonin, gałąź QL
- Trichlorek fosforu - surowiec wyjściowy
- Dichloro(metylo)fosfina - analogiczny problem utleniania związków fosforu trójwiązalnego
Przypisy
- Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 70.
- Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 1 i 2 - rodzajowy opis prekursorów.
- Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 163, art. 165.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.