N,N-diizopropylo-(beta)-tioloetanoamina

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski N,N-diizopropylo-(beta)-tioloetanoamina, 2-(diizopropyloamino)etanotiol
angielski N,N-diisopropyl-beta-aminoethanethiol, 2-(diisopropylamino)ethanethiol
nazwa systematyczna IUPAC 2-[bis(propan-2-ylo)amino]etano-1-tiol
oznaczenia techniczne DIAET; w dokumentacji programów binarnych - "składnik tiolowy"
numer CAS 5842-07-9

Postać solna - chlorowodorek N,N-diizopropyloaminoetanoetiolu, CAS 41480-75-5, pozycja 1C350 poz. 65 - jest ciałem stałym, trwalszym w przechowywaniu i częściej spotykanym w obrocie.

Czym jest

Jest to prekursor bezpośredni VX - ostatnie ogniwo przed produktem końcowym. Cząsteczka zawiera już oba elementy strukturalne decydujące o właściwościach VX: podstawnik diizopropyloaminowy i grupę tiolową. Do wytworzenia środka bojowego pozostaje wyłącznie połączenie z komponentem metylofosfonowym.

Wartość wskaźnikowa tej substancji jest najwyższa w całej podkategorii prekursorów chemicznych. Wynika to z kumulacji trzech niezależnych okoliczności:

Brak jakiegokolwiek zastosowania cywilnego. Związek nie jest półproduktem żadnego procesu przemysłowego, nie występuje w handlu odczynnikami poza dostawami do laboratoriów analitycznych badających środki bojowe, nie ma znaczenia farmaceutycznego ani rolniczego. W tym względzie przypomina chlorosarin, chlorosoman i alkohol pinakolinowy.

Nie powstaje jako produkt uboczny. Nie da się wytłumaczyć jego obecności zanieczyszczeniem dostawy ani ubocznym przebiegiem innej reakcji.

Jest ostatnim ogniwem. W odróżnieniu od di-izopropyloaminy, która jest surowcem o rzeczywistych zastosowaniach, tiol diizopropylowy powstaje wyłącznie w wyniku celowej, wieloetapowej syntezy prowadzonej w jednym kierunku.

Ujawnienie tej substancji przesądza o charakterze przedsięwzięcia bez potrzeby analizy kontekstu - podobnie jak przy chlorydanach opisanych w hasłach o chlorosarinie i chlorosomanie.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C8H19NS
masa molowa 161,31 g/mol
postać ciecz (wolna zasada); ciało stałe krystaliczne (chlorowodorek)
barwa bezbarwna do jasnożółtej; przy utlenieniu żółtobrunatna
zapach intensywny, siarkowy - zgniłego czosnku, gnijącej kapusty
temperatura wrzenia ok. 90 °C przy 20 mmHg
gęstość ok. 0,88 g/cm3
rozpuszczalność w wodzie ograniczona dla zasady; dobra dla chlorowodorku
trwałość niska dla wolnej zasady - łatwo utlenia się do disiarczku; dobra dla soli
odczyn zasadowy (zasada); kwaśny (chlorowodorek w roztworze)

Zapach jest cechą rozpoznawczą o pierwszorzędnym znaczeniu. Wielokrotnie wspominany w tej encyklopedii - przy VX, amitonie i pentasiarczku fosforawym - "charakterystyczny zapach siarkowy w obiekcie produkcyjnym" pochodzi w znacznej mierze właśnie od tej substancji i związków pokrewnych.

Woń jest skrajnie intensywna i wyczuwalna przy stężeniach śladowych. Tiole należą do najsilniej pachnących związków organicznych - próg wyczuwalności leży w zakresie części na miliard. Konsekwencje praktyczne:

  • obiekt, w którym prowadzono syntezę związków tiolowych, zdradza się zapachem na długo przed jakimkolwiek badaniem;
  • woń utrzymuje się w pomieszczeniach, na odzieży i w instalacji wentylacyjnej tygodniami po zakończeniu prac;
  • sąsiedztwo takiego obiektu zgłasza uciążliwość zapachową - jest to realna, udokumentowana droga ujawnienia nielegalnych instalacji;
  • wyczuwalność nie oznacza jednak zagrożenia - próg zapachowy leży wielokrotnie poniżej progu toksyczności.

Ostatni punkt odróżnia tiole od substancji opisanych wcześniej, przy których zapach albo nie ostrzegał (sarin, VX), albo pojawiał się dopiero powyżej progu szkodliwości (tabun, cyjanowodór).

Utlenianie wolnej zasady jest głównym mechanizmem degradacji. Tiole utleniają się tlenem atmosferycznym do disiarczków, tracąc zdolność do reakcji z komponentem fosforowym. Postać solna jest znacznie trwalsza - i to tłumaczy jej przewagę w obrocie oraz w programach wojskowych.

Miejsce w procesie

Łańcuch prowadzący do VX:

  1. di-izopropyloamina - CAS 108-18-9, pozycja 1C350 poz. 48 - surowiec o zastosowaniach cywilnych;
  2. N,N-diizopropylo-(beta)-amino etanol - CAS 96-80-0, pozycja 1C350 poz. 27, wykaz 2 CWC;
  3. chlorek N,N-diizopropylo-(beta)-aminoetylu - CAS 96-79-7, pozycja 1C350 poz. 11, wykaz 2 CWC;
  4. tiol diizopropylowy - niniejsze hasło, wykaz 2 CWC;
  5. połączenie z komponentem metylofosfonowym → VX.

Komponent fosforowy:

Źródło siarki:

  • pentasiarczek fosforawy - CAS 1314-80-3, pozycja 1C350 poz. 47;
  • tiomocznik, siarkowodór, wodorosiarczek sodu - substancje niekontrolowane.

Droga alternatywna - układ binarny. Programy wojskowe stosowały rozwiązanie omijające izolowanie wolnego tiolu: składnik QL - CAS 57856-11-8, pozycja 1C350 poz. 29, wykaz 1 CWC - mieszany z siarką elementarną bezpośrednio przed użyciem. Rozwiązanie to opisano przy VX.

Konsekwencja rozpoznawcza: ujawnienie QL wskazuje na program o charakterze wojskowym, ujawnienie wolnego tiolu - na syntezę prowadzoną klasycznie, poza schematem binarnym.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 2, część B, poz. 2B(11) - N,N-dialkilo-2-aminoetanotiole reżim wykazu 2: deklaracje, inspekcje, zakaz transferu do państw spoza Konwencji
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 12; postać solna: poz. 65 kontrola wywozu
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej obowiązki deklaracyjne i ewidencyjne
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt

Charakter rodzajowy pozycji CWC. Wykaz 2 część B poz. 11 obejmuje N,N-dialkilo-2-aminoetanotiole o zakresie podstawników metylowym, etylowym, n-propylowym i izopropylowym - nie wyłącznie pochodną diizopropylową. Kontrolą objęte są zatem także analogi prowadzące do innych środków serii V, w tym do amitonu.

Brak legalnego obrotu praktycznego. Jak przy difluorku metylofosfonowym i chlorydanach, nie istnieje podmiot gospodarczy, który mógłby uzasadnić posiadanie tej substancji inaczej niż przez badania obronne albo analitykę prowadzoną przez upoważnione laboratorium.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • klarowna, jasnożółta ciecz o skrajnie intensywnym zapachu siarkowym - postać wolnej zasady;
  • biały albo kremowy proszek krystaliczny - postać chlorowodorku, trwalsza i częstsza;
  • pojemniki szczelne, często pod atmosferą obojętną - wolna zasada wymaga ochrony przed utlenieniem;
  • opakowania laboratoryjne z septum.

Sygnał rozpoznawczy o najwyższej wartości - zapach obiektu

Jak zaznaczono wyżej, intensywna woń zgniłego czosnku albo gnijącej kapusty w obiekcie przemysłowym lub gospodarczym jest sygnałem samodzielnym. Warto odnotować, że:

  • woń nie znika po wywietrzeniu - wsiąka w materiały porowate, tynki, drewno i instalację wentylacyjną;
  • utrzymuje się na odzieży osób przebywających w obiekcie;
  • jest wyczuwalna na zewnątrz budynku i bywa przedmiotem zgłoszeń sąsiedzkich;
  • nie da się jej zamaskować zwykłymi środkami zapachowymi.

Jest to jedna z niewielu sytuacji w tej encyklopedii, w których zwykłe zgłoszenie o uciążliwości zapachowej może prowadzić do ujawnienia instalacji produkującej bojowy środek trujący.

Sygnały w obiekcie produkcyjnym

  • płuczki alkaliczne i instalacja odsiarczania - konieczne przy pracy ze związkami tiolowymi;
  • pentasiarczek fosforawy albo inne źródło siarki;
  • związki diizopropylowe na wcześniejszych etapach łańcucha;
  • atmosfera obojętna - butle azotu, przewody, śluzy;
  • aparatura z pozycji 2B350;
  • odzież gazoszczelna i sprzęt dekontaminacyjny - świadomość charakteru produktu, opisana przy odzieży ochronnej.

Objawy narażenia

Sam tiol jest substancją drażniącą i umiarkowanie toksyczną - nie jest inhibitorem acetylocholinoesterazy. Zagrożenie ma charakter podrażnienia dróg oddechowych, oczu i skóry oraz bólów głowy i nudności przy wyższych stężeniach.

Nie należy go mylić z produktem końcowym. Ujawnienie tiolu nie oznacza obecności VX; oznacza natomiast, że VX mógł zostać wytworzony albo że przedsięwzięcie zbliżyło się do etapu końcowego. Postępowanie powinno uwzględniać możliwość obecności produktu - z zabezpieczeniem właściwym dla VX.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • odzież gazoszczelna i rękawice odporne chemicznie - ze względu na możliwą obecność produktu końcowego, nie samego tiolu;
  • ochrona dróg oddechowych;
  • pamiętać, że wyczuwalność zapachu nie jest miarą zagrożenia - VX jest bezwonny, a tiol wyczuwalny przy stężeniach nieszkodliwych;
  • pobranie próbek środowiskowych pod kątem VX i jego markerów, nie tylko tiolu.

Wykrywanie

GC-MS - identyfikacja prosta. Detektory płomieniowo-fotometryczne (FPD) reagują na związki siarki i są tu skuteczne. W próbkach środowiskowych tiol i jego disiarczek są wykrywalne długo po zdarzeniu.

Uwaga analityczna. Wykrycie tiolu diizopropylowego w próbce jest dowodem prowadzenia syntezy kierunku V, ale nie dowodzi wytworzenia VX. Rozstrzyga wykrycie samego VX albo jego markerów - kwasu etylometylofosfonowego (EMPA) oraz produktu EA-2192, opisanych przy VX.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał o jakości procesowej

  • wolna zasada: klarowna, jasnożółta ciecz, przechowywana pod atmosferą obojętną, w naczyniu szczelnym;
  • chlorowodorek: jednolity biały albo kremowy proszek krystaliczny o ostrej temperaturze topnienia;
  • niska zawartość disiarczku, potwierdzona analitycznie;
  • opakowanie chroniące przed tlenem i wilgocią.

Materiał niepełnowartościowy

  • zażółcenie przechodzące w brunatne - postępujące utlenienie do disiarczku;
  • zmętnienie, osad, rozwarstwienie;
  • wysoka zawartość disiarczku - produkt utlenienia nie reaguje z komponentem fosforowym, więc materiał traci przydatność wprost proporcjonalnie do stopnia utlenienia;
  • w postaci solnej: zbrylenie, zawilgocenie, rozmyta temperatura topnienia.

Utlenienie jest przy tej substancji mechanizmem degradacji o znaczeniu prawnym pierwszorzędnym. Wolna zasada utlenia się tlenem atmosferycznym w sposób ciągły - materiał przechowywany w naczyniu otwieranym wielokrotnie albo nieszczelnym traci przydatność w ciągu tygodni. Sprawca działający bez zaplecza zapewniającego atmosferę obojętną zwykle nie jest w stanie utrzymać materiału w stanie zdatnym do reakcji.

Znaczenie prawne. Posiadanie i wytworzenie tej substancji realizuje znamiona czynu z art. 121 § 1 k.k. samodzielnie - jest ona ujęta w wykazie 2 CWC we własnym prawie, a jej brak zastosowań cywilnych wyklucza linię obrony opartą na legalnym przeznaczeniu. Nie jest potrzebne wykazanie, że proces doprowadzono do VX.

Jeżeli materiał uległ znacznemu utlenieniu do disiarczku i nie nadawałby się do przeprowadzenia reakcji końcowej, w odniesieniu do zamiaru wytworzenia VX zastosowanie znajduje usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k. Ustalenie wymaga oznaczenia ilościowego zawartości tiolu i disiarczku - jest to badanie standardowe metodą GC-MS.

Odrębnie należy ocenić stopień zaawansowania przedsięwzięcia, według schematu zbliżonego do zastosowanego przy chlorosomanie:

Ustalenie Etap
wyłącznie di-izopropyloamina zaopatrzenie; surowiec o zastosowaniach cywilnych
aminoalkohol albo chlorek diizopropylowy synteza kierunku V prowadzona
tiol diizopropylowy etap przedostatni; do produktu pozostaje jedna reakcja
tiol + komponent metylofosfonowy zestaw kompletny
wykrycie VX albo markerów EMPA proces dokonany

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe od roku do lat 10
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady - przy doprowadzeniu procesu do końca i użyciu produktu od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie - gromadzenie prekursorów, aparatury i informacji karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - materiał utleniony do disiarczku jak za usiłowanie
art. 182 § 1 k.k. zanieczyszczenie powietrza - uciążliwość zapachowa jako odrębne naruszenie od 3 miesięcy do lat 5
ustawa o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej naruszenie zakazów wykazu 2 i obowiązków deklaracyjnych sankcje ustawowe

W odróżnieniu od prekursorów o szerokich zastosowaniach - trietanoloaminy, trichlorku fosforu, dimetyloaminy - przy tej substancji kwalifikacja z art. 121 k.k. nie wymaga dowodzenia zamiaru poza samym faktem posiadania. Substancja nie ma zastosowania, które sprawca mógłby powołać jako kontrargument.

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 2 część B pozycja 11.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 12 i poz. 65.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 120, art. 121, art. 163, art. 165, art. 182.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  6. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  7. OPCW, Guide to Schedules of Chemicals under the Chemical Weapons Convention.