Fosforyn triizopropylu

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski fosforyn triizopropylu, triizopropylofosforyn
angielski triisopropyl phosphite
nazwa systematyczna IUPAC tri(propan-2-ylo) fosforyn
numer CAS 116-17-6

Czym jest

Fosforyn triizopropylu jest izopropylowym analogiem fosforynu trimetylu - pełnym estrem trójalkilowym kwasu fosforawego z resztami izopropoksylowymi. Klasę estrów fosforynowych opisano w hasłach o fosforynie dimetylu i fosforynie trimetylu.

Reszta izopropoksylowa odpowiada tej występującej w sarinie (grupa O-izopropylowa) - co czyni ten fosforyn potencjalnym blokiem budulcowym pochodnych izopropylowych. Zastosowania cywilne jak przy pozostałych fosforynach - nukleofil fosforowy, ligand, reduktor; wartość wskaźnikowa niska ze względu na szerokie zastosowania.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C9H21O3P
masa molowa 208,24 g/mol
postać ciecz
barwa bezbarwna
zapach ostry, przenikliwy
temperatura wrzenia ok. 65 °C przy 11 mmHg
gęstość 0,92 g/cm3
rozpuszczalność w wodzie ograniczona; powolna hydroliza
trwałość dobra; wrażliwy na utlenianie do fosforanu
toksyczność własna umiarkowana; drażniący

Jak pozostałe pełne estry fosforynowe: fosfor trójwiązalny utlenia się do fosforanu, substancja palna. Rękawice, ochrona oczu, eliminacja źródeł zapłonu.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 58 kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) nieobjęty wykazami 1-3 ze względu na skalę zastosowań
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP ciecz łatwopalna, drażniąca
Przepisy przewozowe ADR/RID klasa 3 - ciecz zapalna

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały, wskaźniki i zasady bezpieczeństwa jak przy fosforynie trimetylu: klarowna ciecz o przenikliwym zapachu, obecność razem z halogenkami alkilowymi jako wskaźnik. Rękawice, ochrona oczu, eliminacja źródeł zapłonu.

Wykrywanie - GC-MS.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał pełnowartościowy - klarowna ciecz o wysokiej czystości. Materiał niepełnowartościowy - zażółcenie, utlenienie do fosforanu, hydroliza.

Znaczenie prawne. Fosforyn triizopropylu nie jest środkiem walki. Posiadanie w obrocie legalnym nie stanowi czynu zabronionego. Odpowiedzialność jak przy fosforynie dimetylu.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 58.
  2. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  3. Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (REACH) oraz rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (CLP).
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.