Chlorek tionylu

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski chlorek tionylu, dichlorek tionylu, tlenochlorek siarki
angielski thionyl chloride, sulfurous oxychloride
nazwa systematyczna IUPAC dichlorek tionylu
oznaczenia handlowe SOCl2, Thionylchlorid
numer CAS 7719-09-7
numer UN 1836

Czym jest

Chlorek tionylu jest uniwersalnym czynnikiem chlorującym - odczynnikiem, który zamienia grupy hydroksylowe na atomy chloru. Jest to jedna z najczęściej stosowanych reakcji w całej chemii organicznej, a chlorek tionylu jest do niej odczynnikiem z wyboru, ponieważ produkty uboczne (dwutlenek siarki i chlorowodór) są gazami i same odchodzą z układu reakcyjnego.

Ta uniwersalność czyni go substancją o wyjątkowo szerokim spektrum zastosowań, zarówno legalnych, jak i zabronionych. Jest to prawdopodobnie najbardziej wielofunkcyjny prekursor w całej encyklopedii.

Zastosowania w produkcji broni chemicznej. Chlorek tionylu jest czynnikiem chlorującym w syntezie:

Zastosowania w nielegalnej produkcji narkotyków. Ten sam mechanizm chlorowania jest wykorzystywany w syntezie środków odurzających - między innymi przy przekształcaniu efedryny i pseudoefedryny w chloroefedrynę, będącą etapem pośrednim w wytwarzaniu metamfetaminy.

Zastosowania legalne. Chlorek tionylu jest towarem przemysłowym o produkcji liczonej w setkach tysięcy ton rocznie:

  • synteza chlorków kwasowych, będących półproduktami w produkcji leków, barwników i pestycydów;
  • produkcja substancji czynnych farmaceutycznych - jest jednym z podstawowych odczynników przemysłu farmaceutycznego;
  • elektrolit w bateriach litowo-tionylowych (Li-SOCl2) - stosowanych w licznikach, urządzeniach pomiarowych, sprzęcie wojskowym i medycznym; jest to zastosowanie masowe;
  • odwadnianie soli metali, produkcja katalizatorów.

Powszechność zastosowań oznacza, że sam fakt posiadania chlorku tionylu nie stanowi sygnału alarmowego. Ocena musi opierać się na ilości, na profilu odbiorcy i - przede wszystkim - na tym, z czym substancja występuje razem.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny SOCl2
masa molowa 118,97 g/mol
postać ciecz
barwa bezbarwna do bladożółtej; przy rozkładzie czerwonawa lub brunatna
zapach ostry, duszący, drażniący - bardzo intensywny
temperatura wrzenia 74,6 °C
temperatura topnienia -104,5 °C
gęstość 1,64 g/cm3
prężność par (20 °C) ok. 100 mmHg - wysoka, substancja lotna
gęstość par względem powietrza 4,1
rozpuszczalność w wodzie reaguje gwałtownie - hydroliza, nie rozpuszczanie
trwałość dobra w warunkach bezwodnych; rozkłada się powoli na świetle

Reakcja z wodą jest gwałtowna i stanowi samodzielne zagrożenie. Chlorek tionylu w kontakcie z wodą rozkłada się na chlorowodór i dwutlenek siarki - dwa gazy toksyczne i żrące, wydzielane w dużej objętości. Wlanie wody do pojemnika z chlorkiem tionylu powoduje gwałtowne, egzotermiczne wydzielenie gazów, mogące rozerwać naczynie.

Konsekwencja dla działań ratowniczych: rozlewu chlorku tionylu nie wolno gasić ani zmywać wodą. Właściwym postępowaniem jest zasypanie sorbentem obojętnym (piasek, ziemia okrzemkowa, wapno gaszone) i usunięcie mechaniczne.

Zabarwienie jako wskaźnik jakości. Świeży chlorek tionylu jest bezbarwny do bladożółtego. Zabarwienie czerwonawe lub brunatne świadczy o rozkładzie i obecności chlorków siarki - materiał taki ma obniżoną wydajność w reakcjach chlorowania. Jest to prosty wskaźnik możliwy do oceny wizualnej.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 3, część B, poz. 3B(14) reżim deklaracyjny; produkcja przemysłowa legalna, obowiązek zgłoszeń powyżej progów
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 9 kontrola wywozu; ostrzejsze zasady wobec państw niebędących stronami CWC
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prekursory narkotyków rozporządzenie (WE) nr 273/2004 oraz rozporządzenie (WE) nr 111/2005 chlorek tionylu nie jest ujęty w kategoriach 1-3 wykazów prekursorów narkotykowych; podlega natomiast obowiązkowi zgłaszania podejrzanych transakcji
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym
Prawo polskie - przeciwdziałanie narkomanii ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii odpowiedzialność przy ustaleniu przeznaczenia do produkcji środków odurzających
Przepisy przewozowe ADR/RID klasa 8, kod klasyfikacyjny C1, UN 1836 materiał żrący

Uwaga o statusie prekursorowym w prawie narkotykowym. Chlorek tionylu nie figuruje w unijnych wykazach prekursorów narkotykowych, mimo udokumentowanego wykorzystania w nielegalnej syntezie. Nie oznacza to jednak braku podstaw do działania:

  • podmioty prowadzące obrót substancjami chemicznymi mają obowiązek zgłaszania podejrzanych transakcji organom właściwym, także w odniesieniu do substancji niesklasyfikowanych;
  • przy ustaleniu, że substancja została nabyta w celu wytworzenia środka odurzającego, zastosowanie znajdują przepisy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii dotyczące przygotowania i pomocnictwa;
  • kontrola wywozowa wynikająca z pozycji 1C350 obowiązuje niezależnie od przeznaczenia.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • bębny, kanistry i cysterny z cieczą bezbarwną do żółtawej;
  • oznakowanie ADR klasy 8 (materiał żrący), numer UN 1836;
  • w laboratoriach - butelki szklane z zamknięciem szlifowym albo z uszczelnieniem z PTFE;
  • baterie litowo-tionylowe - w tej postaci substancja występuje w obrocie detalicznym i jest praktycznie niemożliwa do kontrolowania.

Sygnały bezpośrednie

  • bardzo intensywny, duszący zapach - jeden z najbardziej charakterystycznych i rozpoznawalnych w chemii; wyczuwalny natychmiast po otwarciu pomieszczenia;
  • białe dymy przy rozszczelnieniu - chlorowodór z wilgoci atmosferycznej;
  • silna korozja armatury, elementów metalowych i betonu w miejscu przechowywania;
  • zabarwienie czerwonawe zawartości - materiał zdegradowany.

Wskaźniki wymagające wyjaśnienia - kontekst decyduje

Chlorek tionylu jest przykładem substancji, przy której kluczem jest zestaw, nie sama obecność:

Zestaw Wskazuje na
chlorek tionylu + tiodiglikol produkcja iperytu siarkowego - wskaźnik rozstrzygający
chlorek tionylu + etanoloaminy (trietanoloamina, etylodietanoloamina) produkcja iperytów azotowych
chlorek tionylu + efedryna, pseudoefedryna produkcja metamfetaminy
chlorek tionylu + dichlorek metylofosfonowy, fluorki produkcja środków serii G
chlorek tionylu + surowce farmaceutyczne, dokumentacja GMP działalność legalna
chlorek tionylu + produkcja baterii działalność legalna

Zestaw z tiodiglikolem jest wskaźnikiem najwyższej wagi. Obie substancje są legalne osobno, ale razem stanowią kompletny zestaw do jednoetapowej syntezy iperytu, niewymagającej żadnej specjalistycznej aparatury.

Objawy narażenia

Chlorek tionylu nie jest środkiem paralityczno-drgawkowym ani parzącym - działa jako substancja żrąca i drażniąca:

Droga Objawy
inhalacyjna pieczenie nosa i gardła, kaszel, duszność, skurcz krtani; przy dużych stężeniach - toksyczny obrzęk płuc z okresem utajenia
skórna oparzenie chemiczne, ból natychmiastowy, martwica
oczna oparzenie rogówki, ryzyko trwałego uszkodzenia wzroku

Ryzyko opóźnionego obrzęku płuc wynika z uwalniania dwutlenku siarki i chlorowodoru w głębokich partiach dróg oddechowych. Postępowanie jak przy fosgenie: spoczynek, transport w pozycji półsiedzącej, obserwacja szpitalna przez co najmniej 24 godziny.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • aparat izolujący albo maska z pochłaniaczem wielogazowym o potwierdzonej ważności;
  • odzież i rękawice odporne chemicznie, ochrona oczu;
  • bezwzględny zakaz stosowania wody do rozlewu - reakcja gwałtowna i egzotermiczna;
  • neutralizacja sorbentami obojętnymi i alkalicznymi;
  • wentylacja pomieszczenia przed wejściem, jeżeli to możliwe.

Wykrywanie

Rurki wskaźnikowe na chlorowodór i dwutlenek siarki; detektory wielogazowe. Papierki wskaźnikowe pH wykazują silnie kwaśny odczyn oparów. Rozstrzyga GC-MS - z zastrzeżeniem, że substancja hydrolizuje, więc próbki wymagają zabezpieczenia bezwodnego.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Przesyłka prawidłowa

  • opakowanie oryginalne producenta, oznakowane zgodnie z CLP i ADR: klasa 8, UN 1836, piktogram materiału żrącego;
  • karta charakterystyki dołączona, dokument przewozowy zgodny ze stanem faktycznym;
  • ciecz klarowna, bezbarwna do bladożółtej;
  • odbiorca prowadzący działalność uzasadniającą zapotrzebowanie: synteza farmaceutyczna, produkcja barwników, wytwarzanie baterii;
  • przy wywozie poza Unię - ważne zezwolenie zgodne co do ilości i odbiorcy.

Przesyłka nieprawidłowa

  • brak oznakowania albo oznakowanie innej substancji;
  • deklaracja celna wskazująca towar niebędący materiałem żrącym;
  • przepakowanie do pojemników nieatestowanych - chlorek tionylu atakuje większość tworzyw i uszczelnień, więc przepakowanie do niewłaściwego pojemnika samo prowadzi do rozszczelnienia;
  • odbiorca końcowy bez instalacji uzasadniającej zapotrzebowanie;
  • brak deklaracji CWC przy obrocie powyżej progów.

Ocena jakości materiału

  • materiał pełnowartościowy: klarowna ciecz bezbarwna do bladożółtej, o intensywnym zapachu, bez osadu;
  • materiał zdegradowany: barwa czerwonawa do brunatnej, świadcząca o obecności chlorków siarki i rozkładzie; zmętnienie i osad; obniżona wydajność w reakcjach chlorowania.

Ocena wizualna jest tu wyjątkowo prosta i wiarygodna - zabarwienie jest bezpośrednim wskaźnikiem stanu materiału.

Znaczenie prawne. Chlorek tionylu nie jest środkiem walki. Samo jego posiadanie w obrocie legalnym nie jest czynem zabronionym i nie uzasadnia zatrzymania. Odpowiedzialność powstaje przy:

  • obrocie bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom;
  • niedopełnieniu obowiązków deklaracyjnych CWC;
  • fałszywej deklaracji celnej albo przewozowej;
  • ustaleniu, że substancja została nabyta w zamiarze wytworzenia środka walki albo środka odurzającego - wtedy właściwa jest kwalifikacja przygotowania, pomocnictwa albo usiłowania.

Sprawca, który zgromadził chlorek tionylu zdegradowany do stopnia uniemożliwiającego przeprowadzenie zamierzonej reakcji, odpowiada za usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k. w odniesieniu do zamierzonego czynu. Przy chlorku tionylu sytuacja ta jest realna: materiał przechowywany długo, w opakowaniu nieszczelnym albo na świetle, traci zdolność chlorowania, co czyni całe przedsięwzięcie bezskutecznym.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie - gromadzenie prekursorów i aparatury karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 53 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii wytwarzanie, przetwarzanie albo przerabianie środków odurzających lub substancji psychotropowych od 6 miesięcy do lat 8; typ kwalifikowany od lat 3
art. 61 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii wprowadzanie do obrotu prekursorów albo uczestniczenie w obrocie wbrew przepisom grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 86 i 87 Kodeksu karnego skarbowego przemyt celny, oszustwo celne zależnie od wartości
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - materiał zdegradowany, reakcja niemożliwa jak za usiłowanie
ustawa o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej niedopełnienie obowiązków deklaracyjnych sankcje ustawowe

Uwaga praktyczna. Chlorek tionylu jest jedyną substancją opisaną dotąd w tej encyklopedii, przy której realnie wchodzą w grę jednocześnie przepisy o broni chemicznej i o przeciwdziałaniu narkomanii. Kierunek postępowania rozstrzyga się przez ustalenie, z czym substancja występowała w obiekcie oraz jaka aparatura była przygotowana.

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 3 część B pozycja 14.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 9.
  3. Rozporządzenie (WE) nr 273/2004 w sprawie prekursorów narkotykowych oraz rozporządzenie (WE) nr 111/2005.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, art. 53 i art. 61.
  6. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  7. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  8. Umowa europejska dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych (ADR), klasa 8, UN 1836.