Bojowe środki trujące
Substancje z wykazu 1 część A Konwencji CWC: fosforoorganiczne środki paralityczno-drgawkowe, iperyty, luizyty i środki obezwładniające.
- Seskwiiperyt
Iperyt o dwóch centrach alkilujących, trzy do pięciu razy silniejszy parząco od iperytu destylowanego, ale będący ciałem stałym - stosowany wyłącznie jako składnik mieszaniny HQ. Wyjątkowo trwały: materiał wyglądający na stary może zachowywać pełne właściwości.
- Iperyt O
Iperyt z mostkiem eterowym, składnik mieszaniny HT - obniża temperaturę krzepnięcia iperytu poniżej zera i zwiększa trwałość skażenia. Dominujący w amunicji zatopionej w Bałtyku; bryła z aktywnym rdzeniem pod zhydrolizowaną skorupą.
- Chlorosarin
Prekursor bezpośredni sarinu z wykazu 1 część B CWC; nie ma żadnego zastosowania cywilnego i nie powstaje przypadkowo, więc sama jego obecność przesądza o charakterze przedsięwzięcia. Hydrolizuje gwałtownie - próbki wymagają zabezpieczenia bezwodnego.
- Chlorosoman
Prekursor bezpośredni somanu z wykazu 1 część B CWC. Zawiera resztę pinakolilową, która nie występuje w żadnym produkcie przemysłowym - to czyni cały łańcuch pinakolon-alkohol pinakolinowy-chlorosoman-soman najbardziej jednoznacznym w wykazach kontrolnych.
- Amiton (VG)
Insektycyd sprzedawany jako Tetram w latach 1954-1958, wycofany z powodu toksyczności dla ssaków; jego budowa stała się punktem wyjścia dla całej serii V, w tym VX. Wykaz 2 CWC.
- PFIB
Perfluoroizobutylen - gaz duszący około dziesięciokrotnie silniejszy od fosgenu, bezwonny, powstający przy rozkładzie termicznym teflonu; w praktyce służb zagrożenie pożarowe i przemysłowe, nie zamachowe. Wykaz 2 CWC.
- BZ (3-chinuklidylobenzylan)
Jedyny psychotoksyczny środek obezwładniający wprowadzony do uzbrojenia; działa antycholinergicznie, więc atropina - odtrutka na sarin - jego objawy nasila. Rozstrzygające różnicowanie: źrenice szerokie, a nie szpilkowate.
- Fosgen
Dichlorek karbonylu - środek duszący o okresie utajenia sięgającym godzin, odpowiedzialny za większość zgonów po broni chemicznej w I wojnie światowej; dziś półprodukt o produkcji liczonej w milionach ton rocznie, ujęty w wykazie 3 CWC.
- Cyjanowodór
Środek ogólnotrujący blokujący oddychanie komórkowe; jedyny bojowy środek trujący lżejszy od powietrza, przez co gromadzi się przy suficie, a jego mieszanina z powietrzem jest wybuchowa. Wykaz 3 CWC.
- Chlorocyjan
Środek o działaniu mieszanym - cyjankowym i drażniąco-duszącym; cięższy od powietrza i przenikający przez starsze pochłaniacze filtracyjne, ale samorzutnie trimeryzujący do nieczynnego cyjanurchlorku. Wykaz 3 CWC.
- Chloropikryna
Trichloronitrometan - ciecz o bardzo silnym działaniu drażniącym, ujęta w wykazie 3 CWC, a zarazem fumigant rolniczy niezatwierdzony w UE; w praktyce służb najczęściej sprawa o nielegalny obrót środkiem ochrony roślin, nie o broń chemiczną.
- Sarin (GB)
Fosforoorganiczny środek paralityczno-drgawkowy serii G, wysoce lotny i nietrwały w terenie; rozpoznanie opiera się na prekursorach, aparaturze odpornej na fluorki i obrazie klinicznym.
- Tabun (GA)
Pierwszy historycznie środek paralityczno-drgawkowy, najłatwiejszy do wytworzenia bez aparatury fluorkowej; markerem zaopatrzeniowym jest zestaw cyjanków ze związkami fosforu.
- Soman (GD)
Środek serii G o skrajnie szybkim starzeniu kompleksu enzymatycznego, co unieważnia odtrutki oksymowe po kilku minutach; alkohol pinakolinowy jest jego najsilniejszym markerem zaopatrzeniowym.
- Cyklosarin (GF)
Najmniej lotny środek serii G, wytwarzany na dużą skalę przez Irak, często w mieszaninie z sarinem; wykrycie mieszaniny GB/GF ma wartość atrybucyjną.
- VX
Najbardziej toksyczny powszechnie znany środek paralityczno-drgawkowy; oleista ciecz o wyglądzie oleju silnikowego, skrajnie trwała, wnikająca przez skórę z opóźnieniem objawów.
- Nowiczoki (środki czwartej generacji)
Rodzina środków zaprojektowanych tak, by omijać listy kontrolne; objęte wykazem 1 CWC dopiero od 2020 r. przez pozycje rodzajowe, praktycznie niewykrywalne sprzętem polowym.
- Iperyt siarkowy (gaz musztardowy)
Wezykant o opóźnionym o godziny działaniu, w polskim klimacie przez większość roku występujący jako ciało stałe; najczęstszy realny kontakt służb z BST to znaleziska amunicji historycznej.
- Iperyty azotowe (HN-1, HN-2, HN-3)
Wezykanty alkilujące o silniejszym niż iperyt siarkowy działaniu na szpik; HN-2 (mechloretamina) jest jednocześnie dopuszczonym do obrotu lekiem przeciwnowotworowym.
- Lewizyt
Wezykant arsenoorganiczny o natychmiastowym bólu przy kontakcie i zapachu geranium; skażenie gruntu arsenem jest wykrywalne dziesięcioleciami zwykłą analizą pierwiastkową.
Halogenki fosforu
Chlorki, fluorki i mieszane halogenki fosforu oraz kwasów fosfonowych - ogniwa bezpośrednio poprzedzające środki serii G i V.
- Tlenochlorek fosforu
Produkt utlenienia trichlorku fosforu i jedyna droga do tabunu - jedynego środka paralityczno-drgawkowego o szkielecie fosforoamidowym. Kierunek ten nie wymaga aparatury odpornej na fluorki, więc jest trudniejszy rozpoznawczo; rozstrzyga zestaw z cyjankiem i aminą drugorzędową. Wykaz 3 CWC.
- Difluorek metylofosfonowy
Składnik A binarnego układu sarinowego i wspólny prekursor sarinu, somanu i cyklosarinu - wystarczy dodać odpowiedni alkohol. Trwały w warunkach bezwodnych, atakuje szkło. Zestaw DF z alkoholem w osobnych pojemnikach jest równoważny posiadaniu środka gotowego.
- Dichlorek metylofosfonowy
Węzłowy półprodukt serii G - przez niego przechodzą obie drogi do sarinu, somanu i cyklosarinu. Najwcześniejsze ogniwo obejmujące wszystkie kierunki syntezy. Zawiera wiązanie fosfor-metyl, obce zwykłej chemii fosforanowej. Wykaz 2 CWC.
- Trichlorek fosforu
Wyjściowy związek fosforu dla całej chemii fosforoorganicznej - punkt wspólny serii G, serii V i tabunu. Kilkanaście pozycji 1C350 wywodzi się właśnie z niego, bo kontrolę prowadzi się na poziomie produktów pośrednich, nie surowca. Sam ma najsłabszą wartość wskaźnikową. Wykaz 3 CWC.
- Dichloro(etylo)fosfina
Etylowy analog dichloro(metylo)fosfiny, prowadzący do etylowych środków serii V pochodnych wobec amitonu. Element domknięcia rodzajowego wykazu - kontrola obejmuje analog, by uniemożliwić obejście reżimu. Wykaz 2 CWC.
- Dichlorek etylofosfonowy
Etylowy analog dichlorku metylofosfonowego, prowadzący do etylowych analogów środków serii G i V. Element domknięcia rodzajowego wykazu 2 CWC - dichlorki alkilofosfonowe obejmują wprost zakres podstawników. Marker hydrolizy to kwas etylofosfonowy.
- Difluorek etylofosfonowy
Etylowy analog difluorku metylofosfonowego, składnik binarny etylowy. Jak DF opatrzony adnotacją zob. wykaz uzbrojenia - sama obecność przesądza o charakterze przedsięwzięcia, bo brak zastosowań cywilnych. Atakuje szkło, trwały bezwodnie. Wykaz 1 CWC.
- Dichloro(metylo)fosfina
Chlorek fosfoninowy - fosfor na niższym stopniu utlenienia niż w dichlorku metylofosfonowym. To fosfoniny, nie fosfoniany, prowadzą do składnika binarnego QL. Odczynnik niszowy, samozapalny na powietrzu, utleniający się do fosfonianu. Wykaz 2 CWC.
- Etylodifluorofosfina
Etylowy analog metylodifluorofosfiny, prowadzący do etylowych analogów składnika binarnego QL i środków serii V pochodnych wobec amitonu. Element domknięcia rodzajowego wykazu. Samozapalna i wytrawiająca szkło. Wykaz 2 CWC.
- Metylodifluorofosfina
Fluorowany chlorek fosfinowy - łączy niższy stopień utlenienia gałęzi QL z wiązaniem fosfor-fluor. Ogniwo alternatywnej drogi do składnika binarnego QL. Samozapalna i wytrawiająca szkło zarazem. Wykaz 2 CWC.
- Pentachlorek fosforu
Silny czynnik chlorujący z odwodnieniem - odczynnik z wyboru tam, gdzie chlorek tionylu zawodzi. Chloruje kwas metylofosfonowy do dichlorku i stabilizuje dichlorek siarki. Postać stała, w odróżnieniu od ciekłych trichlorku i tlenochlorku. Wykaz 3 CWC.
- Dichlorek N,N-dimetylofosforoamidowy
Produkt pośredni bezpośrednio poprzedzający tabun - szkielet fosforoamidowy jest już złożony, pozostaje podstawienie grupy cyjanowej i etoksylowej. Wiązanie fosfor-azot bez zastosowań cywilnych czyni go sygnałem mocniejszym niż same surowce zestawu tabunowego. Wykaz 2 CWC.
- Dichlorek metylotiofosfonowy
Analog siarkowy dichlorku metylofosfonowego i węzeł rozgałęzienia do serii V - to wiązanie fosfor-siarka odróżnia VX od sarinu. Brak zastosowań przemysłowych, w odróżnieniu od estrów tiofosforowych będących podstawą insektycydów. Hydroliza uwalnia jednocześnie chlorowodór i siarkowodór.
- Dichlorofosforan metylu
Fosforohalogenek - reszta alkoksylowa łączy się z fosforem przez tlen, nie przez węgiel jak w fosfonianach. Reprezentant grupy prekursorów środków fosforanowych i fosforoamidowych. Domknięcie rodzajowe wykazu: kombinacje reszt metyl/etyl i halogenów chlor/fluor. Wykaz 2 CWC.
- Dichlorofosforan etylu
Etylowy analog dichlorofosforanu metylu. Reszta O-etylowa jest tą samą, która występuje w tabunie, więc związek ma bezpośrednie znaczenie dla kierunku fosforoamidowego. Wykaz 2 CWC.
- Difluorofosforan metylu
Fluorowany fosforohalogenek - wiązanie fosfor-fluor nadaje zdolność hamowania acetylocholinoesterazy, więc bliższy środkowi gotowemu niż dichlorofosforan. Atakuje szkło, wymaga aparatury odpornej na fluorki. Wykaz 2 CWC.
- Difluorofosforan etylu
Etylowy analog difluorofosforanu metylu. Reszta O-etylowa odpowiada tej w tabunie, wiązanie fosfor-fluor nadaje zdolność hamowania acetylocholinoesterazy. Atakuje szkło. Wykaz 2 CWC.
- Chlorofosforyn dietylu
Chlorek fosforynowy - fosfor trójwiązalny z dwiema resztami etoksylowymi i reaktywnym chlorem. Prekursor estrów fosforynowych powiązany z gałęzią fosfoninową prowadzącą do QL. Utlenia się tlenem atmosferycznym, wymaga atmosfery obojętnej. Wykaz 2 CWC.
- Chlorofluorofosforan metylu
Mieszana pochodna chlorowo-fluorowa fosforohalogenków, ogniwo pośrednie częściowego fluorowania. Obecność chloru i fluoru zarazem wskazuje na proces fluorowania w toku - materiał częściowo przereagowany. Atakuje szkło. Wykaz 2 CWC.
- Chlorofluorofosforan etylu
Etylowy analog chlorofluorofosforanu metylu, ogniwo pośrednie częściowego fluorowania. Reszta O-etylowa jak w tabunie. Zamyka grupę fosforohalogenków wykazu 1C350. Atakuje szkło. Wykaz 2 CWC.
Estry i fosforyny
Estry kwasów fosfonowych i fosforawych oraz sam kwas metylofosfonowy - grupa obejmująca zarówno półprodukty, jak i symulanty stosowane w szkoleniu i kalibracji detektorów.
- Metylofosfonian dimetylu
Uniepalniacz do pianek poliuretanowych, a zarazem najczęściej stosowany symulant środków paralityczno-drgawkowych. Detektory reagują na DMMP z założenia - to najczęstsza przyczyna fałszywych alarmów przy rozpoznaniu chemicznym. Legalnie występuje w jednostkach wojskowych i ośrodkach szkoleniowych.
- Fosforyn dimetylu (DMP)
Ester dialkilowy kwasu fosforawego, reprezentant grupy fosforynów - dodatek do olejów, uniepalniacz, stabilizator PVC, prekursor glifosatu. Trwały i nieżrący, w odróżnieniu od chlorków fosforu. Niska wartość wskaźnikowa - substancja powszechna. Wykaz 1C350.
- Fosforyn trimetylu (DMP)
Pełny ester trójalkilowy kwasu fosforawego, nukleofil fosforowy stosowany w reakcji Arbuzowa do wytwarzania fosfonianów, m.in. DMMP. Ligand fosforowy w katalizie. Utlenia się do fosforanu. Niska wartość wskaźnikowa. Wykaz 1C350.
- Etylofosfonian dietylu
Ester kwasu etylofosfonowego, etylowy odpowiednik DEMP i DMMP z wiązaniem fosfor-etyl. Prowadzi do etylowych analogów serii G i V. Stosowany jako uniepalniacz i symulant - z tymi samymi konsekwencjami dla fałszywych alarmów detekcyjnych. Wykaz 1C350.
- N,N-dimetylofosforoamidan dietylu
Trwały estrowy analog dichlorku N,N-dimetylofosforoamidowego - modelowy analog tabunu pozbawiony grupy cyjanowej i fluoru. Wiązanie fosfor-azot kierunku tabunowego. Stosowany jako symulant związków fosforoamidowych. Wykaz 2 CWC.
- Fosforyn dietylu
Etylowy analog fosforynu dimetylu - ester dialkilowy kwasu fosforawego z resztami etoksylowymi. Produkt hydrolizy chlorofosforynu dietylu, blok budulcowy estrów etylofosforowych powiązanych z amitonem. Niska wartość wskaźnikowa. Wykaz 1C350.
- O-etylo O-2-diizopropyloaminoetylo metylofosfinin
Składnik binarnego systemu VX - zawiera cały szkielet cząsteczki poza atomem siarki. Drugim składnikiem jest siarka elementarna, całkowicie niekontrolowana i dostępna w sklepie ogrodniczym, więc ujawnienie QL jest równoważne ujawnieniu środka gotowego. Wykaz 1 CWC.
- Fosforyn trietylu
Etylowy analog fosforynu trimetylu, pełny ester trójalkilowy kwasu fosforawego. Nukleofil fosforowy w reakcji Arbuzowa do estrów etylofosfonowych, ligand w katalizie. Reszta etoksylowa łączy go z kierunkiem serii V. Wykaz 1C350.
- Metylofosfonin dietylu
Ester fosfoninowy - fosfor trójwiązalny z wiązaniem fosfor-metyl. Ogniwo pośrednie gałęzi fosfoninowej prowadzącej do składnika binarnego QL. Utlenia się tlenem do fosfonianu DEMP, wymaga atmosfery obojętnej. Wykaz 2 CWC.
- Etylofosfonian dimetylu
Ester dimetylowy kwasu etylofosfonowego, wariant estrowy etylofosfonianu dietylu. Wiązanie fosfor-etyl, reszty O-metylowe. Symulant o niskiej wartości wskaźnikowej. Wykaz 1C350.
- Kwas metylofosfonowy
Prekursor dichlorku metylofosfonowego, a przede wszystkim uniwersalny marker analityczny - końcowy produkt hydrolizy wszystkich środków serii G i V. Sam nie rozstrzyga o rodzaju środka; rozstrzygają markery swoiste IMPA, PMPA, CHMPA i EMPA. Utrzymuje się w gruncie latami.
- Metylofosfonian dietylu
Ester dietylowy kwasu metylofosfonowego - reszta O-etylowa odpowiada tej występującej w cząsteczce VX, więc kierunek prowadzi do serii V, a nie G jak przy DMMP. Stosowany także jako symulant, z tymi samymi konsekwencjami dla fałszywych alarmów detekcyjnych.
- Fosforyn triizopropylu
Izopropylowy analog fosforynu trimetylu. Reszta O-izopropylowa odpowiada tej w sarinie, co czyni go potencjalnym blokiem budulcowym pochodnych kierunku serii G. Utlenia się do fosforanu. Niska wartość wskaźnikowa. Wykaz 1C350.
- O,O-dietylo fosforotionian
Ester tiofosforowy z resztami etoksylowymi prowadzący do amitonu. W odróżnieniu od komponentów metylotiofosfonowych ma rzeczywiste zastosowania cywilne - jest podstawą insektycydów fosforoorganicznych (paration, malation), stąd niższa wartość wskaźnikowa. Wykaz 2 CWC.
- O,O-dietylo fosforoditionian
Ditionowy analog fosforotionianu z dwoma atomami siarki, najważniejszy przemysłowy półprodukt insektycydów ditiofosforanowych (malation, dimetoat, forat) produkowanych w dziesiątkach tysięcy ton. Najsilniej pachnący z estrów tiofosforowych, o niskiej wartości wskaźnikowej. Wykaz 2 CWC.
Aminy i aminoalkohole
Aminy drugorzędowe, etanoloaminy, aminoalkohole i aminotiole - komponenty aminowe tabunu, iperytów azotowych i całej serii V.
- Chlorek N,N-diizopropylo-(beta)-aminoetylu
Pochodna chlorowa aminoalkoholu diizopropylowego, ogniwo przedostatnie schematu klasycznego VX. Brak zastosowań cywilnych czyni ją wskaźnikiem rozstrzygającym. Wolna zasada polimeryzuje samorzutnie - wybór postaci solnej świadczy o wiedzy sprawcy o mechanizmie cyklizacji. Wykaz 2 CWC.
- N,N-diizopropylo-(beta)-tioloetanoamina
Prekursor bezpośredni VX o najwyższej wartości wskaźnikowej wśród prekursorów chemicznych - brak zastosowań cywilnych, nie powstaje ubocznie, jest ostatnim ogniwem łańcucha. Skrajnie intensywny zapach siarkowy zdradza obiekt na zewnątrz i utrzymuje się tygodniami. Wykaz 2 CWC.
- Dimetyloamina
Źródło grupy aminowej w cząsteczce tabunu i trzeci składnik zestawu tabunowego. Towar masowy o produkcji liczonej w setkach tysięcy ton, więc sama nic nie przesądza. Rodzaj aminy wskazuje kierunek syntezy: metylowa prowadzi do tabunu, etylowa do amitonu, izopropylowa do VX.
- Chlorowodorek dimetyloaminy
Postać solna dimetyloaminy - trwałe ciało stałe, wygodniejsze w magazynowaniu niż lotny gaz. Ta sama rola w zestawie tabunowym co wolna amina. Niska wartość wskaźnikowa. Wykaz 1C350.
- N,N-diizopropylo-(beta)-amino etanol
Aminoalkohol będący bezpośrednim składnikiem alkoholowym QL i punktem wyjścia wszystkich pochodnych diizopropylowych. Najbardziej niepozorne ogniwo łańcucha - nie zdradza się zapachem ani zagrożeniem pożarowym, więc rozpoznanie musi opierać się na dokumentacji zaopatrzeniowej. Wykaz 2 CWC.
- Trietanoloamina
Prekursor iperytu azotowego HN-3, a zarazem substancja o najszerszym legalnym zastosowaniu w całej encyklopedii - od kremów i szamponów po cementownie. Sama nic nie przesądza; wskaźnikiem rozstrzygającym jest wyłącznie zestaw z czynnikiem chlorującym. Wykaz 3 CWC.
- Di-izopropyloamina
Źródło podstawnika diizopropyloaminowego charakterystycznego dla VX. Wykaz 1C350 zawiera siedem pozycji z tym motywem - najgęstszą obsadę pojedynczego fragmentu strukturalnego, bo w chemii cywilnej jest on praktycznie nieobecny. Ciecz o temperaturze zapłonu poniżej zera.
- Chlorowodorek trietanoloaminy
Postać solna trietanoloaminy - ciało stałe krystaliczne, wygodniejsze w magazynowaniu niż lepka ciecz. Ta sama rola prekursora HN-3 co wolna amina. Niska wartość wskaźnikowa. Wykaz 3 CWC.
- Chlorowodorek chlorku N,N-diizopropylo-(beta)-aminoetylu
Postać solna chlorku diizopropyloaminoetylu, ogniwa schematu klasycznego VX. Chlorowodorek jest trwały - protonowanie azotu hamuje cyklizację, przez którą wolna zasada polimeryzuje. Brak zastosowań cywilnych, wskaźnik rozstrzygający. Wykaz 2 CWC.
- Etylodietanoloamina
Prekursor iperytu azotowego HN-1 z rodziny etanoloamin. Zastosowania węższe niż trietanoloamina - głównie przemysł gazowniczy - więc wartość wskaźnikowa wyższa. Zestaw z chlorkiem tionylu jest wskaźnikiem rozstrzygającym. Wykaz 3 CWC.
- Dietyloamina
Źródło podstawnika dietyloaminowego w cząsteczce amitonu. Pozycja o charakterze domknięcia rodzajowego - produkt docelowy nie jest środkiem stosowanym, a sama amina to towar powszechny. Uwaga na kolizję skrótu DEA z dietanoloaminą: weryfikować numer CAS, nie skrót.
- Chlorowodorek N,N-diizopropyloaminoetanoetiolu
Postać solna tiolu diizopropylowego, prekursora bezpośredniego VX. Chlorowodorek jest trwalszy - spowolnione utlenianie do disiarczku, przez które degraduje wolna zasada. Brak zastosowań cywilnych; intensywny zapach siarkowy zdradza obiekt. Wykaz 2 CWC.
- Metylodietanoloamina
Prekursor iperytu azotowego HN-2 (mechloretaminy) - środka jednocześnie bojowego i dopuszczonego jako lek przeciwnowotworowy. Masowy absorbent do usuwania CO2 i siarkowodoru z gazu, stąd niska wartość wskaźnikowa. Ujęta w pozycji 1C450.b.8. Wykaz 3 CWC.
Związki siarki i alkohole
Siarczki, chlorki siarki i tiodiglikol prowadzące do iperytów siarkowych oraz alkohole decydujące o rodzaju środka serii G.
- Tiodiglikol
Najważniejszy prekursor iperytu siarkowego i zarazem produkt jego hydrolizy; substancja o rozległym legalnym zastosowaniu w poligrafii i tekstyliach. Zestaw z czynnikiem chlorującym pozwala wytworzyć iperyt w jednym etapie. Wykaz 2 CWC.
- Chlorek tionylu
Uniwersalny czynnik chlorujący o produkcji liczonej w setkach tysięcy ton - od baterii litowo-tionylowych po syntezę leków. Zestaw z tiodiglikolem daje iperyt w jednym etapie, z efedryną prowadzi do metamfetaminy. Wykaz 3 CWC.
- 2-chloroetanol
Uniwersalny nośnik grupy chloroetylowej - substrat wspólny dla wszystkich iperytów, siarkowych i azotowych. W odróżnieniu od tiodiglikolu jest sam w sobie trucizną wchłaniającą się przez nieuszkodzoną skórę, przy słabym i przyjemnym zapachu. Zestaw z siarczkiem sodu jest wskaźnikiem rozstrzygającym.
- Alkohol pinakolinowy
Część alkoholowa somanu i jedyny prekursor serii G bez zastosowań przemysłowych - dlatego kontrola tej substancji jest skuteczna, w odróżnieniu od alkoholu izopropylowego czy cykloheksanolu. Izomery rozdzielone objęte są wykazem 1, racemat wykazem 2 CWC.
- Pinakolon
Surowiec do alkoholu pinakolinowego, pierwsze ogniwo łańcucha somanowego - jedynego w tej encyklopedii, w którym żadne ogniwo nie jest towarem masowym. To czyni kontrolę kierunku somanowego najskuteczniejszą. Substancja trwała, więc degradacja materiału jest tu mało prawdopodobna.
- Pentasiarczek fosforawy
Czynnik wprowadzający siarkę do związków fosforoorganicznych - przejście od serii G do serii V. Surowiec masowy do dodatków olejowych ZDDP, więc sam nic nie przesądza; rozstrzyga zestaw ze związkami metylofosfonowymi. Jedyna substancja klasy ADR 4.3 w tej części encyklopedii.
- Siarczek sodu
Źródło siarki w syntezie tiodiglikolu. Zestaw z 2-chloroetanolem i czynnikiem chlorującym to jedyna droga do iperytu, w której żaden surowiec wyjściowy nie podlega Konwencji CWC. Uwalnia siarkowodór - gaz cięższy od powietrza, porażający węch, najczęstsza przyczyna zgonów wielokrotnych ratowników.
- Monochlorek siarki
Trwalszy i łatwiej dostępny odpowiednik dichlorku siarki, dający jednak produkt o niższej zawartości iperytu. Dzieli numer UN 1828 z dichlorkiem przy odmiennej pozycji wykazu - niejednoznaczność wykorzystywana przy obchodzeniu kontroli. Z chlorem daje się przekształcić w dichlorek.
- Dichlorek siarki
Odczynnik drogi Levinsteina - jednoetapowej syntezy iperytu z etylenu, najkrótszej obok lewizytowej. Produkt zawiera tylko 60-70 procent iperytu, stąd oznaczenie H zamiast HD. Barwa wiśniowa przechodząca w żółtą jest najprostszym wizualnym wskaźnikiem degradacji w całej encyklopedii.
Fluorki, cyjanki i związki arsenu
Nieorganiczne sole i związki wprowadzające fluor, grupę cyjanową albo arsen - żaden z nich nie jest objęty wykazami Konwencji ze względu na skalę zastosowań przemysłowych.
- Fluorek potasu
Obojętna sól fluorkowa, czynnik fluorujący słabszy od wodorofluorku potasu, wymagający rozpuszczalnika bezwodnego. Łagodniejszy w obsłudze dzięki obojętnemu odczynowi. Jak wszystkie fluorki - nieobjęty CWC, wskaźnik słaby bez zestawu ze związkiem fosforu. Wykaz 1C350.
- Fluorowodór
Czynnik fluorujący, bez którego nie da się wytworzyć żadnego środka serii G; nieobjęty wykazami CWC ze względu na skalę zastosowań cywilnych. To on wymusza aparaturę niklową i teflonową - najsilniejszy wskaźnik strukturalny nielegalnej produkcji. Wytrawia szkło.
- Trichlorek arsenu
Prekursor bezpośredni lewizytu; droga do broni chemicznej jest tu najkrótsza - wystarczy acetylen z butli spawalniczej. Legalnie stosowany do produkcji arsenku galu. Arsen nie znika, więc zwykłe badanie gruntu na arsen jest najskuteczniejszą czynnością sprawdzającą.
- Cyjanek potasu
Odpowiednik potasowy cyjanku sodu, o mniejszej zawartości jonu cyjankowego i wyższej higroskopijności. Archetyp trucizny w wyobraźni społecznej - stąd nadreprezentacja w zamiarach i wyjątkowo częste fałszerstwa w obrocie nielegalnym. Test na cyjanki jest przy tym haśle obowiązkowy.
- Wodorofluorek potasu
Stały nośnik fluoru i najwygodniejszy czynnik fluorujący dla przedsięwzięć poza zapleczem przemysłowym. Fluorowanie solami nie wymaga aparatury niklowej - brak takiej instalacji nie wyklucza więc kierunku serii G. Oparzenia wymagają glukonianu wapnia, jak przy fluorowodorze.
- Wodorofluorek amonu lub bifluorek amonu
Amonowy odpowiednik wodorofluorku potasu - kwaśna sól fluorkowa z kationem amonowym, przy ogrzewaniu rozkłada się na amoniak i fluorowodór. Najskuteczniejszy z fluorków środek do trawienia szkła. Wykaz 1C350 poz. 45.
- Fluorek sodu
Sodowy odpowiednik fluorku potasu, najpowszechniej znany fluorek nieorganiczny - fluoryzacja wody i past do zębów. Największa skala zastosowań i najniższa wartość wskaźnikowa w rodzinie fluorków. Słaby czynnik fluorujący. Wykaz 1C350.
- Wodorofluorek sodu
Sodowy odpowiednik wodorofluorku potasu - kwaśna sól fluorkowa o właściwościach pośrednich między obojętnym fluorkiem sodu a mocniejszym wodorofluorkiem potasu. Stały nośnik fluoru, kwaśny, atakuje szkło. Wykaz 1C350 poz. 44.
- Cyjanek sodu
Sól cyjankowa o masowym zastosowaniu w hydrometalurgii złota i galwanotechnice, a zarazem prekursor tabunu, cyjanowodoru i chlorocyjanu. Zawilgocony uwalnia cyjanowodór samorzutnie - materiał zbrylony ma mniej substancji czynnej, ale jego otoczenie jest groźniejsze niż przy soli suchej.
- Heksafluorokrzemian sodu
Fluorek zlozony z kompleksowym anionem heksafluorokrzemianowym - najslabszy czynnik fluorujacy w rodzinie fluorkow. Fluoryzacja wody pitnej, emalie, insektycydy. Najnizsza wartosc wskaznikowa. Wykaz 1C350 poz. 46.
Amidyny (środki czwartej generacji)
Formamidyny, acetamidyny, propanamidyny i butanamidyny dopisane do wykazu wraz z objęciem kontrolą nowiczoków; grupa bez zastosowań cywilnych.
- N,N-dimetyloformamidyna
Najprostsza z dialkiloamidyn wykazu (poz. 73-88) dopisanych wraz z objeciem kontrola srodkow czwartej generacji (nowiczokow). Haslo opisuje calosciowo rodzine amidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika strukturalnego nowiczokow. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 73.
- N,N-dietyloformamidyna
Dietylowy czlon grupy formamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 74.
- N,N-dipropyloformamidyna
Dipropylowy czlon grupy formamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 75.
- N,N-diizopropyloformamidyna
Diizopropylowy czlon grupy formamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 76.
- N,N-dimetyloacetamidyna
Dimetylowy czlon grupy acetamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 77.
- N,N-dietyloacetamidyna
Dietylowy czlon grupy acetamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 78.
- N,N-dipropyloacetamidyna
Dipropylowy czlon grupy acetamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 79.
- N,N-dimetylopropanamidyna
Dimetylowy czlon grupy propanamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 80.
- N,N-dietylopropanamidyna
Dietylowy czlon grupy propanamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 81.
- N,N-dipropylopropanamidyna
Dipropylowy czlon grupy propanamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 82.
- N,N-dimetylobutanamidyna
Dimetylowy czlon grupy butanamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 83.
- N,N-dietylobutanamidyna
Dietylowy czlon grupy butanamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 84.
- N,N-dipropylobutanamidyna
Dipropylowy czlon grupy butanamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 85.
- N,N-diizopropylobutanamidyna
Diizopropylowy czlon grupy butanamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 86.
- N,N-dimetylizobutanamidyna
Dimetylowy czlon grupy izobutanamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 87.
- N,N-dietylizobutanamidyna
Dietylowy czlon grupy izobutanamidyn z rodziny dialkiloamidyn - noscnik ugrupowania amidynowego, znacznika srodkow czwartej generacji. Brak zastosowan cywilnych. Wykaz 1C350 poz. 88.
Toksyny
Toksyny pochodzenia biologicznego objęte wykazem 1 CWC oraz kontrolą w pozycji 1C351.
- Rycyna
Toksyna białkowa z nasion rącznika - militarnie nieskuteczna, ale najczęściej spotykana w rzeczywistych sprawach karnych. Kluczowe rozróżnienie: testy immunologiczne wykrywają białko także zdenaturowane, więc wynik dodatni nie dowodzi zdolności do wywołania skutku. Wykaz 1 CWC.
- Saksytoksyna
Neurotoksyna blokująca kanały sodowe, powodująca porażenie wiotkie przy zachowanej świadomości. W odróżnieniu od rycyny jest związkiem drobnocząsteczkowym - termostabilnym, możliwym do syntezy chemicznej. Jednocześnie substancja wykazu 1 CWC i monitorowane zanieczyszczenie małży.
Instalacje i sprzęt
Aparatura procesowa odporna na korozję z pozycji 2B350 oraz instalacje produkcyjne objęte kontrolą wywozu.
- Zbiorniki reakcyjne i reaktory (2B350.a)
Reaktory z materiałów odpornych na korozję - nikiel, monel, hastelloy, emalia, PTFE - powyżej 100 litrów. Najskuteczniejszy punkt kontroli całego łańcucha: aparatura jest droga, identyfikowalna i ma numery seryjne, w odróżnieniu od prekursorów o zastosowaniach cywilnych.
- Mieszadla i wirniki (2B350.b)
Mieszadła do reaktorów wraz z wirnikami, wałami i tulejami - kontrolowane osobno, by rozdrobnienie zamówienia na części nie omijało reżimu. Napęd magnetyczny bez uzasadnienia procesowego jest wskaźnikiem wysokiej wartości, a wirnik i uszczelnienie zatrzymują ślady procesowe lepiej niż ścianki zbiornika.
- Zbiorniki magazynowe (2B350.c)
Zbiorniki i odbieralniki z materiałów odpornych na korozję. Kontrola ma tu mniejszą skuteczność niż przy reaktorach, bo funkcję zbiornika łatwo zastąpić beczką lub IBC - z wyjątkiem wykonań niklowych i fluoropolimerowych. Dowodowo wdzięczniejsze od reaktorów: osad denny i grunt pod tacą.
- Wymienniki ciepla i skraplacze (2B350.d)
Wymienniki i skraplacze o powierzchni wymiany powyżej progu. Kontrola skuteczna jak przy reaktorach - wężownicy z rurki nie da się improwizować. Brak odbioru ciepła przesądza o niepowodzeniu procesu w sposób możliwy do wyliczenia, a ucieczka termiczna grozi rozerwaniem aparatu.
- Kolumny destylacyjne i absorpcyjne (2B350.e)
Kolumny o średnicy powyżej progu wraz z rozdzielaczami. To kolumna tworzy różnicę między materiałem surowym a wojskowym - oznaczenie HD przy iperycie znaczy "destylowany". Instalacja próżniowa przy kolumnie jest wskaźnikiem wysokiej wartości, a ciecz płucząca skrubera to najłatwiejsza do pobrania próbka w całym obiekcie.
- Urzadzenia napelniajace (2B350.f)
Automatyczne nalewarki sterowane zdalnie. Sterowanie zdalne jest znamieniem pozycji, bo napełnianie to operacja o najwyższym ryzyku narażenia. Rodzaj pojemników docelowych - ampułki, opakowania kosmetyczne, korpusy amunicji - bywa mocniejszym dowodem zamiaru niż sama substancja.
- Zawory i armatura (2B350.g)
Zawory powyżej progu średnicy wraz z korpusami, kulami, membranami i wkładkami. Zawory z mieszkiem i membranowe - stosowane tylko tam, gdzie przeciek jest niedopuszczalny - są wskaźnikiem wysokiej wartości. Dowodowo element najwydajniejszy: przestrzeń wokół kuli nie jest przepłukiwana przy żadnym położeniu.
- Pompy z uszczelnieniem wielokrotnym i bezuszczelnieniowe (2B350.i)
Pompy z uszczelnieniem podwójnym, bezuszczelnieniowe i próżniowe. Pompa próżniowa jest warunkiem oczyszczania substancji rozkładających się przed wrzeniem - bez niej instalacja daje wyłącznie materiał surowy. Olej pompy próżniowej i ciecz barierowa to najłatwiejsze do pobrania próbki dowodowe w całym obiekcie.
Ochrona i wykrywanie
Sprzęt ochronny i detekcyjny z pozycji 1A004 oraz wyposażenie do unieszkodliwiania z pozycji 1A006.
- Maski i aparaty oddechowe (1A004.a)
Maski, pochłaniacze i aparaty izolujące. Hasło ma podwójne znaczenie: przedmiot kontroli wywozowej oraz własne wyposażenie funkcjonariusza, którego ograniczenia - typy pochłaniaczy, przebicie, terminy ważności, szczelność - przesądzają o bezpieczeństwie czynności.
- Odziez ochronna (1A004.b)
Ubiory filtracyjne i gazoszczelne oraz rękawice. Punkt krytyczny dla funkcjonariusza: rękawice lateksowe i nitrylowe nie chronią przed iperytami ani środkami fosforoorganicznymi, a odzież filtracyjna nie chroni przed cieczą. Dobór odzieży przez sprawcę dowodzi wiedzy o charakterze materiału.
- Sprzet detekcyjny bojowych srodkow trujacych (1A004.c)
Detektory IMS, FPD, SAW, rurki i papierki wykrywcze - kontrolowane, bo pozwalają wytwórcy oceniać produkt i chronić się przy produkcji. Kluczowa zasada dla funkcjonariusza: żadne z tych urządzeń nie jest uniwersalne, a wynik ujemny nie wyklucza obecności środka bojowego.
- Wyposazenie do unieszkodliwiania ladunkow (1A006)
Dysruptory, roboty pirotechniczne, skafandry i zagłuszarki. Kontrolowane, bo ujawniają metodykę neutralizacji i pozwalają konstruktorowi ładunku sprawdzić odporność zabezpieczeń przeciwpodejmowych. Zagłuszarki są w Polsce zakazane w obrocie cywilnym niezależnie od kontekstu.
- Systemy monitorowania czynnikow toksycznych (2B351)
Stacjonarne systemy detekcji gazów - odpowiednik przemysłowy sprzętu polowego 1A004.c. Dwa źródła ustaleń przy oględzinach: rozmieszczenie głowic zdradza gęstość spodziewanego gazu, a rejestr zdarzeń centrali dokumentuje przebieg procesów przez wiele miesięcy.