VX

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski VX, S-(2-diizopropyloaminoetylo)-O-etylo metylofosfonotiolan
angielski VX, O-ethyl S-[2-(diisopropylamino)ethyl] methylphosphonothioate
oznaczenie NATO VX (seria V - venomous / persistent)
odpowiednik radziecki VR (Ви-икс rosyjski, znany też jako R-33, Substancja 33)
odpowiednik chiński CVX
numer CAS 50782-69-9

Czym jest

VX jest najbardziej toksycznym powszechnie znanym bojowym środkiem trującym o strukturze fosforoorganicznej. Został opracowany w 1952 roku w brytyjskim ośrodku Porton Down przez Ranajita Ghosha jako pochodna badań nad insektycydami z grupy amitonu - stąd bezpośrednie pokrewieństwo z amitonem (VG), który sam jest ujęty w wykazie 2 CWC.

VX otwiera serię V, odróżnioną od serii G przez obecność atomu siarki w grupie tiolowej i dużego podstawnika aminowego. Konsekwencją strukturalną jest zupełnie inny obraz taktyczny:

  • skrajna trwałość w terenie - VX jest cieczą oleistą o bardzo niskiej lotności, porównywalną z olejem silnikowym; utrzymuje się na powierzchniach przez dni, a w niskich temperaturach i na materiałach porowatych przez tygodnie;
  • droga wnikania przez skórę - główna droga narażenia, w odróżnieniu od inhalacyjnej przy sarinie; dawka śmiertelna przez skórę jest rzędu pojedynczych miligramów;
  • opóźnienie objawów - od kilkunastu minut do kilku godzin po kontakcie skórnym, co znacząco utrudnia wczesne rozpoznanie i sprzyja wtórnemu skażeniu ratowników.

Mechanizm biochemiczny jest wspólny z serią G: nieodwracalne hamowanie acetylocholinoesterazy. Starzenie kompleksu enzym-inhibitor zachodzi jednak wolno (rzędu kilkudziesięciu godzin), więc oksymy pozostają skuteczne znacznie dłużej niż przy somanie.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C11H26NO2PS
masa molowa 267,37 g/mol
postać ciecz oleista, konsystencja zbliżona do oleju silnikowego
barwa bezbarwna do bursztynowej
zapach brak
temperatura wrzenia ok. 298 °C
temperatura topnienia ok. -39 °C
gęstość 1,008 g/cm3
prężność par (25 °C) ok. 0,0007 mmHg - skrajnie niska
gęstość par względem powietrza 9,2
rozpuszczalność w wodzie ok. 3 g/100 ml; hydrolizuje powoli

Prężność par VX jest o trzy rzędy wielkości niższa niż sarinu. Oznacza to, że VX nie tworzy zagrożenia inhalacyjnego w otwartym terenie, ale skaża trwale wszystko, czego dotknie. Powierzchnia pozornie sucha może pozostawać śmiertelnie niebezpieczna wiele dni po zdarzeniu.

Hydroliza VX jest powolna i - co istotne operacyjnie - niepełna przy pH obojętnym: powstaje wtedy produkt pośredni (EA-2192) o toksyczności zbliżonej do wyjściowej. Skuteczne odkażanie wymaga środowiska silnie alkalicznego z utleniaczem (podchloryn, roztwory na bazie DS2, HTH). Polewanie wodą jest w przypadku VX przeciwwskazane - rozprowadza skażenie bez jego neutralizacji.

Prekursory i droga wytwarzania

Charakterystyczna dla VX jest obecność związków aminotiolowych z podstawnikiem diizopropylowym. Ta grupa substancji nie ma znaczącego zastosowania cywilnego i stanowi silny wskaźnik. Wyroby serii V są również wytwarzane w układzie binarnym (system QL): składnik QL - CAS 57856-11-8, ujęty w pozycji 1C350 - mieszany z siarką bezpośrednio przed użyciem.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 1, część A, poz. 1A(3) - alkilofosfonotiolany typu VX
CWC - prekursory wykaz 1 część B: 1B(10) (QL); wykaz 2 część B: 2B(10), 2B(11)
Rozporządzenie (UE) 2021/821 1C350 poz. 11, 12, 27, 29 (QL), 47, 48, 56, 65
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7
Lista Wassenaar Munitions List ML7.a
Prawo polskie ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać, która myli. VX wygląda jak olej maszynowy: gęsta, oleista, bursztynowa ciecz bez zapachu. Nie paruje w sposób zauważalny, nie tworzy oparów, nie dymi. Pojemnik z VX nie różni się wizualnie od pojemnika z olejem hydraulicznym. Jest to najczęstsza przyczyna wtórnych narażeń: substancja nie sprawia wrażenia niebezpiecznej.

Sygnały pośrednie

  • zapasy związków aminotiolowych z podstawnikiem diizopropylowym;
  • charakterystyczny zapach siarkowy w obiekcie produkcyjnym - pochodzący od pentasiarczku fosforawego i związków tiolowych, wyczuwalny jako intensywna woń zgniłego czosnku lub gnijącej kapusty; jeden z najbardziej rozpoznawalnych sygnałów nielegalnej produkcji środków serii V;
  • płuczki alkaliczne i instalacja odsiarczania spalin;
  • odzież ochronna gazoszczelna i sprzęt dekontaminacyjny w obiekcie o deklarowanym profilu niewymagającym takiego wyposażenia.

Objawy narażenia

Przy narażeniu skórnym pierwszym objawem bywa miejscowe drżenie mięśni i pocenie się w miejscu kontaktu, bez miozy - mioza pojawia się później i przy większych dawkach. Ten obraz odróżnia narażenie skórne na VX od inhalacyjnego na środki serii G, gdzie mioza występuje jako objaw pierwszy. Następnie: osłabienie, nudności, wymioty, drgawki uogólnione, porażenie oddechowe.

Zasady bezpieczeństwa

Odzież gazoszczelna jest wymagana bezwzględnie - filtracyjna nie chroni przed kontaktem skórnym z cieczą. Skażony sprzęt, obuwie i narzędzia muszą być traktowane jako trwale skażone do czasu dekontaminacji alkalicznej z utleniaczem. Zwłoki i odzież osób poszkodowanych pozostają źródłem skażenia.

Wykrywanie

Papierki M8/M9 wykrywają ciecz. Detektory IMS mają ograniczoną czułość wobec VX ze względu na niską lotność - brak sygnału z IMS nie wyklucza obecności VX. Rozstrzyga badanie laboratoryjne (GC-MS, LC-MS/MS); markerem długoterminowym jest kwas etylometylofosfonowy (EMPA), a w materiale biologicznym addukty z butyrylocholinoesterazą osocza, wykrywalne przez wiele tygodni.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał o jakości wojskowej: klarowna ciecz oleista, barwa bezbarwna do bursztynowej, brak osadu; stabilizacja przeciwutleniaczem; opakowanie hermetyczne, nieprzepuszczalne, chronione przed wilgocią i temperaturą.

Materiał niepełnowartościowy

  • silny zapach siarkowy przy otwarciu - obecność niezwiązanych tioli, świadcząca o niepełnym przereagowaniu;
  • barwa ciemnobrunatna do czarnej, zmętnienie, osad;
  • rozwarstwienie na fazę oleistą i wodną;
  • obecność produktu EA-2192, wykrywana laboratoryjnie - świadczy o częściowej hydrolizie; uwaga: produkt ten pozostaje wysoce toksyczny, więc materiał zdegradowany nie oznacza materiału bezpiecznego.

Ostatni punkt odróżnia VX od pozostałych środków. Przy sarinie i somanie hydroliza oznacza utratę toksyczności. Przy VX częściowa hydroliza w środowisku obojętnym daje produkt równie groźny, tyle że o innych właściwościach fizycznych. Materiału VX nie wolno oceniać jako "zdegradowanego i bezpiecznego" na podstawie wyglądu.

Znaczenie prawne. Nawet materiał niepełnowartościowy realizuje znamiona czynu z art. 121 § 1 k.k. Gdyby badanie wykazało, że materiał nie nadaje się do wywołania zamierzonego skutku, zastosowanie znajduje usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k.; nie zmienia to jednak kwalifikacji posiadania prekursorów wykazu 1 CWC jako odrębnego czynu.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie, przesyłanie od roku do lat 10
art. 148 § 2 pkt 4 k.k. zabójstwo z użyciem materiałów wybuchowych lub środka mogącego sprowadzić niebezpieczeństwo dla wielu osób od 12 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji niebezpiecznych od 6 miesięcy do lat 8
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Użycie VX w zamachu na konkretną osobę - jak w przypadku zabójstwa w Kuala Lumpur w 2017 roku - kwalifikowane jest jako zabójstwo w typie kwalifikowanym, w zbiegu z art. 121 k.k.

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 1 część A pozycja 3; wykaz 1 część B pozycja 10.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 11, 12, 27, 29, 47, 48, 56, 65.
  3. Wassenaar Arrangement, Munitions List ML7, 2025.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 148, art. 163, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.