Lewizyt

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski lewizyt, dichloro(2-chlorowinylo)arsyna
angielski lewisite, 2-chlorovinyldichloroarsine
nazwa systematyczna IUPAC (2-chloroetenylo)arsonous dichloride
oznaczenie NATO L
oznaczenia rosyjskie люизит
pochodzenie nazwy od nazwiska Winforda Lee Lewisa, chemika US Army, 1918 r.
numer CAS 541-25-3 (lewizyt 1)

Wykaz 1 CWC obejmuje trzy związki: lewizyt 1 (CAS 541-25-3), lewizyt 2 - bis(2-chlorowinylo)chloroarsyna (CAS 40334-69-8) oraz lewizyt 3 - tris(2-chlorowinylo)arsyna (CAS 40334-70-1). Materiał techniczny jest zawsze ich mieszaniną.

Czym jest

Lewizyt jest bojowym środkiem trującym z grupy parzących, o budowie arsenoorganicznej. Działa dwutorowo: jako czynnik parzący uszkadzający tkanki w miejscu kontaktu oraz jako trucizna ogólnoustrojowa - arsen blokuje enzymy zawierające grupy tiolowe, w szczególności dehydrogenazę pirogronianową.

W stosunku do iperytu siarkowego lewizyt różni się trzema cechami o znaczeniu operacyjnym:

Natychmiastowy ból. Kontakt z lewizytem wywołuje piekący ból w ciągu kilkunastu sekund. Jest to odwrotność iperytu, gdzie objawy są opóźnione o godziny. Ból ma wartość ostrzegawczą - poszkodowany wie, że doszło do kontaktu, i może podjąć dekontaminację. Z tego powodu lewizyt jest militarnie uważany za środek mniej skuteczny niż iperyt, mimo silniejszego działania miejscowego.

Istnienie swoistej odtrutki. Dimerkaprol (BAL, British Anti-Lewisite) został opracowany specjalnie przeciwko lewizytowi i jest skuteczny zarówno miejscowo, jak i ogólnoustrojowo. Dla iperytu odtrutka nie istnieje.

Trwałość arsenu. Lewizyt hydrolizuje szybko, ale produkty hydrolizy zawierają arsen i pozostają toksyczne. Skażenie gruntu ma charakter trwałego skażenia arsenem, wykrywalnego dziesięcioleciami metodami analizy pierwiastkowej - co czyni je łatwym do udowodnienia w badaniach środowiskowych.

Lewizyt był często stosowany w mieszaninie z iperytem (mieszanina HL), ponieważ obniża temperaturę krzepnięcia i umożliwia użycie w warunkach zimowych - iperyt czysty krzepnie już w 14,4 °C.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C2H2AsCl3
masa molowa 207,32 g/mol
postać ciecz oleista
barwa bezbarwna (czysty); brunatna do fioletowoczarnej (techniczny)
zapach geranium, pelargonia - charakterystyczny i rozpoznawalny
temperatura wrzenia ok. 190 °C
temperatura topnienia ok. -18 °C
gęstość 1,89 g/cm3 - znacznie cięższy od wody
prężność par (20 °C) ok. 0,35 mmHg - wyższa niż iperytu
gęstość par względem powietrza 7,1
rozpuszczalność w wodzie niska; szybka hydroliza

Zapach geranium jest jednym z niewielu wiarygodnych sygnałów rozpoznawczych wśród bojowych środków trujących - jest wyraźny, nietypowy i trudny do pomylenia. Nie zwalnia to jednak z zasady, że wyczucie zapachu oznacza, iż narażenie już nastąpiło.

Prekursory i droga wytwarzania

  • trichlorek arsenu - CAS 7784-34-1, pozycja 1C350 poz. 31, wykaz 2 CWC część B; prekursor bezpośredni;
  • acetylen - substancja niekontrolowana, powszechnie dostępna (spawalnictwo);
  • chlorek glinu lub chlorek rtęci(II) jako katalizator.

Droga syntezy jest technicznie prosta i nie wymaga specjalistycznej aparatury. Jedynym kontrolowanym składnikiem jest trichlorek arsenu. Konsekwencja dla kontroli obrotu: to właśnie na trichlorku arsenu koncentruje się nadzór, ponieważ pozostałe elementy procesu są nie do odróżnienia od zwykłej działalności przemysłowej.

Trichlorek arsenu ma ograniczone, ale rzeczywiste zastosowania cywilne - w produkcji półprzewodników (arsenek galu), pestycydów i ceramiki. Ocena legalności zamówienia opiera się na zgodności ilości i profilu odbiorcy z deklarowanym zastosowaniem.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 1, część A, poz. 1A(5) - lewizyty 1, 2 i 3
CWC - prekursory trichlorek arsenu: wykaz 2, część B, poz. 2B(5)
Rozporządzenie (UE) 2021/821 1C350 poz. 31 sam środek - wykaz uzbrojenia
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7
Lista Wassenaar Munitions List ML7.a
Przepisy o arsenie rozporządzenie REACH, załącznik XVII - ograniczenia dotyczące związków arsenu odrębny reżim, dotyczy obrotu cywilnego

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały pośrednie

  • zapasy trichlorku arsenu bez dokumentacji uzasadniającej zastosowanie;
  • instalacja acetylenowa (butle, wytwornica) współwystępująca ze związkami arsenu;
  • ciemne, gęste ciecze o zapachu geranium;
  • w badaniu gruntu - podwyższone stężenie arsenu w miejscu podejrzewanym o produkcję lub składowanie; badanie tanie, szybkie i rozstrzygające, dostępne w każdym laboratorium ochrony środowiska.

Postać znaleziska historycznego

Lewizyt występuje w zatopionej i zakopanej amunicji z okresu obu wojen światowych, często razem z iperytem. Znaleziska mają postać brunatnych lub czarnych brył o zapachu geranium. Skażenie gruntu arsenem utrzymuje się trwale - dawne składowiska są wykrywalne badaniem gleby nawet po stu latach.

Objawy narażenia

Czas od kontaktu Objawy
kilkanaście sekund piekący ból w miejscu kontaktu, natychmiastowy
5 - 30 min intensywne zaczerwienienie skóry
2 - 12 h pęcherze, głębsze i bardziej bolesne niż po iperycie
równolegle przy narażeniu inhalacyjnym: obrzęk płuc, kaszel, duszność
godziny - doby objawy ogólnoustrojowe zatrucia arsenem: hipotensja, uszkodzenie wątroby i nerek, hemoliza ("lewizytowy wstrząs")

Kontakt z oczami może spowodować trwałe uszkodzenie rogówki w ciągu minut - lewizyt jest pod tym względem groźniejszy od iperytu.

Postępowanie

Natychmiastowa dekontaminacja - w odróżnieniu od iperytu tu liczy się każda minuta, ponieważ ból informuje o kontakcie. Odtrutka: dimerkaprol (BAL) miejscowo i ogólnoustrojowo; dostępne są też nowsze chelatory (DMPS, DMSA). Odzież gazoszczelna i rękawice odporne chemicznie obowiązkowe.

Wykrywanie

Papierki M8/M9 i rurki wskaźnikowe. Rozstrzygające: analiza pierwiastkowa na arsen (ICP-MS, AAS) - metoda prosta, szeroko dostępna i jednoznaczna; oraz GC-MS na markery organiczne. W materiale biologicznym arsen oznacza się w moczu i we włosach, co daje dowód narażenia wiele tygodni wstecz.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał o jakości wojskowej: ciecz o barwie od bezbarwnej do jasnobrunatnej, wysoka zawartość lewizytu 1 względem lewizytów 2 i 3, niska zawartość wolnego trichlorku arsenu, przechowywany w warunkach bezwodnych.

Materiał niepełnowartościowy

  • barwa fioletowoczarna, obecność osadu - typowa dla materiału technicznego lub długo przechowywanego;
  • przewaga lewizytu 2 i 3 w składzie - świadczy o niekontrolowanym przebiegu procesu (nadmiar acetylenu);
  • obecność wody i produktów hydrolizy - lewizyt hydrolizuje szybko, materiał wilgotny traci właściwości parzące w ciągu godzin;
  • silny zapach kwasu solnego - rozkład w toku.

Uwaga o pozornej degradacji. Produktem hydrolizy lewizytu jest tlenek chlorowinyloarsyny, ciało stałe, które zachowuje właściwości parzące i pozostaje toksyczne. Ponadto cały arsen pozostaje w materiale. Ocena "zhydrolizowany, więc nieszkodliwy" jest błędna - w przypadku lewizytu rozkład zmienia postać zagrożenia, ale go nie usuwa.

Znaczenie prawne. Materiał zdegradowany objęty jest konstrukcją usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 k.k.), jeżeli nie nadawałby się do wywołania zamierzonego skutku. Niezależnie od tego produkty rozkładu zawierające arsen stanowią substancję trującą w rozumieniu art. 165 § 1 pkt 2 k.k., a ich składowanie realizuje także znamiona przestępstw przeciwko środowisku (art. 182 i 183 k.k.).

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, obrót środkami masowej zagłady od roku do lat 10
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji niebezpiecznych od 6 miesięcy do lat 8
art. 171 § 1 k.k. posiadanie i obrót amunicją bez zezwolenia (znaleziska historyczne) od 6 miesięcy do lat 8
art. 182 § 1 k.k. zanieczyszczenie wody, powietrza lub ziemi substancją w takiej ilości, że może zagrozić życiu lub zdrowiu od 3 miesięcy do lat 5
art. 183 § 1 k.k. nielegalne składowanie lub przetwarzanie odpadów niebezpiecznych od roku do lat 10
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 1 część A pozycja 5; wykaz 2 część B pozycja 5.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 31.
  3. Wassenaar Arrangement, Munitions List ML7, 2025.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 163, art. 165, art. 171, art. 182, art. 183.
  5. OPCW, Guide to Schedules of Chemicals under the Chemical Weapons Convention.