Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski uran wysokowzbogacony (HEU)
angielski highly enriched uranium (HEU)
oznaczenie / dane U wzbogacony w U-235 do ≥ 20% (materiał do broni: zwykle >90%)

Czym jest

Uran wysokowzbogacony (HEU) to uran o zawartości U-235 ≥ 20%; materiał o wzbogaceniu powyżej ~90% (weapons-grade) jest bezpośrednio użyteczny do budowy broni jądrowej. Jest to jeden z dwóch klasycznych materiałów rozszczepialnych do ładunków (obok plutonu).

Ze względu na to HEU podlega najściślejszej kontroli i zabezpieczeniom MAEA. Powstaje przez wzbogacanie uranu naturalnego, najczęściej w kaskadach wirówek gazowych na UF6.

Zakres opisu. Hasło ma charakter rozpoznawczo-prawny. Opisuje cechy pozwalające ustalić status kontrolny obiektu oraz podstawę odpowiedzialności - nie zawiera danych konstrukcyjnych broni ani parametrów procesu wzbogacania.

Charakterystyka

Cecha Wartość
postać metal, tlenki, związki, elementy paliwowe
izotopy U-235 ≥ 20% (weapons-grade zwykle > 90%)
znaczenie materiał rozszczepialny bezpośrednio użyteczny do broni przy wysokim wzbogaceniu
masa krytyczna malejąca ze wzrostem wzbogacenia (dla broni - kilkadziesiąt kg lub mniej z reflektorem)
promieniowanie alfa; stosunkowo łatwy w obsłudze - słabe promieniowanie przenikliwe

Zastosowania cywilne

Paliwo niektórych reaktorów badawczych i napędowych, źródła - obecnie ograniczane na rzecz LEU; produkcja izotopów medycznych (wypierane przez LEU).

Miejsce w cyklu paliwowym i pozycje pokrewne

Podstawa prawna kontroli

Wykaz / akt Pozycja Uwagi
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 0C002 kontrola wywozu (kategoria 0 / pozycje jądrowe)
Grupa Dostawców Jądrowych (NSG) część 1 (lista bazowa / trigger list) wytyczne nieproliferacyjne
Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT, 1968) zobowiązania nieproliferacyjne reżim traktatowy
Zabezpieczenia MAEA ewidencja i kontrola materiałów jądrowych porozumienie o zabezpieczeniach
Prawo polskie - dozór jądrowy ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe zezwolenia i nadzór Państwowej Agencji Atomistyki (PAA)
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały - pojemniki i beczki z materiałem metalicznym, tlenkowym albo proszkiem, oznaczone symbolami promieniowania; dokumentacja odwołująca się do zawartości izotopowej albo wzbogacenia; podwyższone wskazania dozymetryczne; brak zezwoleń Państwowej Agencji Atomistyki.

Wskaźniki - bardzo wysoki wskaźnik - materiał o wysokim wzbogaceniu poza ściśle licencjonowanym obiegiem; dokumentacja wskazująca na wzbogacenie ≥ 20%; masy zbliżone do krytycznej.

Zasady bezpieczeństwa - pomiar dawki i identyfikacja izotopowa przez służby dozymetryczne; zabezpieczenie materiału i dokumentacji; zakaz otwierania pojemników i przemieszczania bez osłon; wezwanie PAA i zespołu CBRN.

Ocena: status kontrolny

Materiał o wzbogaceniu ≥ 20% jest objęty najściślejszą kontrolą; wzbogacenie zbliżone do broni (>90%) czyni go bezpośrednio użytecznym do ładunku. Materiał o niższym wzbogaceniu (LEU) nie jest bezpośrednio użyteczny - zgromadzenie go w zamiarze budowy ładunku bez zdolności dalszego wzbogacenia odpowiada konstrukcji usiłowania nieudolnego.

Znaczenie prawne. Wywóz, pośrednictwo lub tranzyt bez wymaganego zezwolenia realizuje znamiona czynu z art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym; posiadanie i obrót materiałem jądrowym bez zezwolenia - przepisów karnych ustawy - Prawo atomowe. Gromadzenie w celu wytworzenia broni jądrowej podlega art. 121 k.k. (środki walki), a przygotowanie - art. 16 k.k. Materiał albo urządzenie niespełniające progów, zgromadzone w zamiarze budowy ładunku, może być oceniane w kategoriach usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 k.k.).

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu przeznaczenia od roku do lat 10
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 163 § 1 pkt 4 k.k. sprowadzenie zdarzenia w postaci wyzwolenia energii jądrowej lub promieniowania jonizującego od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie karalne, gdy ustawa tak stanowi
przepisy karne ustawy - Prawo atomowe posiadanie/obrót materiałem jądrowym bez zezwolenia grzywna, ograniczenie albo pozbawienie wolności
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia od roku do lat 10
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne (materiał/urządzenie poniżej progów) jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 0C002.
  2. Wytyczne Grupy Dostawców Jądrowych (Nuclear Suppliers Group) - część 1 (lista bazowa / trigger list).
  3. Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), 1968.
  4. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe.
  5. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  6. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 120, art. 121, art. 163.