Dimetyloamina

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski dimetyloamina, N-metylometanoamina
angielski dimethylamine, DMA
nazwa systematyczna IUPAC N-metylometanoamina
oznaczenia branżowe DMA; roztwór wodny: dimethylamine solution, zwykle 40-procentowy
numer CAS 124-40-3
numery UN 1032 (bezwodna), 1160 (roztwór wodny)

Czym jest

Dimetyloamina jest źródłem grupy dimetyloaminowej w cząsteczce tabunu. Wraz z tlenochlorkiem fosforu i solą cyjankową tworzy trójelementowy zestaw, którego ujawnienie jest wskaźnikiem rozstrzygającym - opisanym przy tabunie, cyjanku sodu i tlenochlorku.

Jest to amina drugorzędowa, czyli związek zawierający atom azotu połączony z dwiema grupami metylowymi i jednym atomem wodoru. Ta budowa umożliwia przyłączenie do fosforu z utworzeniem wiązania fosfor-azot, charakterystycznego dla szkieletu fosforoamidowego.

Zastosowania cywilne są masowe. Roczna produkcja światowa liczona jest w setkach tysięcy ton:

  • synteza dimetyloformamidu (DMF) - rozpuszczalnika o ogromnej skali zastosowań w produkcji włókien syntetycznych, tworzyw i farmaceutyków; zastosowanie o największym udziale;
  • produkcja przyspieszaczy wulkanizacji dla przemysłu gumowego;
  • środki powierzchniowo czynne - betainy, tlenki amin, składniki szamponów i płynów do mycia;
  • środki ochrony roślin - synteza herbicydów i fungicydów;
  • farmaceutyki - jako fragment strukturalny licznych substancji czynnych;
  • flotacja rud, garbarstwo, produkcja barwników;
  • dimetylohydrazyna niesymetryczna (UDMH) - paliwo rakietowe; jest to punkt styku z kategorią materiałów wybuchowych.

Ostatnie zastosowanie zasługuje na odnotowanie: dimetyloamina jest surowcem do wytwarzania niesymetrycznej dimetylohydrazyny, objętej pozycją 1C111 i opisanej w kategorii materiałów wybuchowych. Ta sama substancja jest zatem prekursorem w dwóch niezależnych kierunkach kontrolnych.

Konsekwencja kontrolna. Dimetyloamina należy - obok trietanoloaminy, trichlorku fosforu i tlenochlorku fosforu - do grupy prekursorów o najsłabszej wartości wskaźnikowej. Jest towarem masowym, obecnym w tysiącach zakładów. Ocena musi opierać się wyłącznie na zestawie.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C2H7N
masa molowa 45,08 g/mol
postać gaz w temperaturze pokojowej; w obrocie zwykle jako gaz skroplony albo roztwór wodny
barwa bezbarwna
zapach rybi, amoniakalny - bardzo intensywny, wyczuwalny przy skrajnie niskich stężeniach
temperatura wrzenia 6,9 °C
temperatura topnienia -92,2 °C
gęstość cieczy 0,68 g/cm3
gęstość par względem powietrza 1,6 - cięższa od powietrza
rozpuszczalność w wodzie bardzo dobra - roztwory do ok. 60 procent
granice wybuchowości 2,8 - 14,4 procent objętościowo - gaz palny
odczyn roztworu silnie zasadowy

Zapach jest cechą rozpoznawczą wyjątkowo użyteczną. Dimetyloamina ma intensywną, charakterystyczną woń rybią - wyczuwalną przy stężeniach o rzędy wielkości niższych od toksycznych. Jest to jeden z niewielu przypadków w tej encyklopedii, gdzie zapach ma realną wartość ostrzegawczą i rozpoznawczą.

Woń ta jest przy tym trudna do pomylenia i utrzymuje się w pomieszczeniach oraz na odzieży. Funkcjonariusz wchodzący do obiektu, w którym pracowano z aminami, wyczuje ją natychmiast.

Palność i wybuchowość stanowią zagrożenie odrębne od toksyczności. Dimetyloamina bezwodna jest gazem palnym, tworzącym z powietrzem mieszaniny wybuchowe. Przy ujawnieniu instalacji należy wyeliminować źródła zapłonu.

Postać handlowa. W obrocie dominuje roztwór wodny o stężeniu 40 procent - ciecz o intensywnym zapachu rybim, znacznie łatwiejsza w obsłudze niż gaz skroplony. Postać bezwodna dostarczana jest w butlach ciśnieniowych i cysternach.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

Zestaw tabunowy:

Aminy pokrewne objęte wykazem 1C350:

Zestawienie amin porządkuje kierunki:

Amina Podstawnik Prowadzi do
dimetyloamina metylowy tabun - szkielet fosforoamidowy
dietyloamina etylowy amiton (VG)
di-izopropyloamina izopropylowy VX

Rozróżnienie to ma wartość praktyczną: rodzaj aminy ujawnionej w obiekcie wskazuje kierunek syntezy jeszcze przed zbadaniem produktu. Podstawnik diizopropylowy jest przy tym najbardziej jednoznaczny - jak zaznaczono przy VX, związki z tym podstawnikiem nie mają znaczącego zastosowania cywilnego.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 16 kontrola wywozu jako prekursor toksycznych środków chemicznych
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) nieobjęta wykazami 1-3 jak fluorowodór, sole cyjankowe i siarczek sodu - ze względu na skalę zastosowań
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP gaz skrajnie łatwopalny, żrący, toksyczny przy wdychaniu
Przepisy przewozowe ADR/RID klasa 2 (bezwodna, UN 1032); klasa 3 z zagrożeniem dodatkowym 8 (roztwór, UN 1160)
Przepisy o poważnych awariach dyrektywa Seveso III substancja łatwopalna i toksyczna
Kontrola prekursorów rakietowych 1C111 - przez niesymetryczną dimetylohydrazynę kierunek odrębny, opisany w kategorii materiałów wybuchowych

Uwaga o statusie w CWC. Dimetyloamina uzupełnia listę prekursorów kluczowych nieobjętych Konwencją. Powód jest wspólny dla całej tej grupy: zastosowania przemysłowe zbyt rozległe, by reżim deklaracyjny był proporcjonalny.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana

  • butle i cysterny ciśnieniowe - postać bezwodna, gaz skroplony;
  • kanistry, beczki i pojemniki IBC z roztworem wodnym o stężeniu 40 procent - postać najczęstsza;
  • w zakładach chemicznych - instalacje zbiornikowe, rurociągi, stacje przelewowe;
  • oznakowanie ADR klasy 2 albo 3 z dodatkową 8.

Sygnały bezpośrednie

  • intensywny zapach rybi - najbardziej charakterystyczna cecha; wyczuwalny natychmiast po wejściu do obiektu i utrzymujący się na odzieży;
  • białe dymy przy rozszczelnieniu - reakcja z wilgocią atmosferyczną tworzy aerozol;
  • korozja elementów miedzianych i mosiężnych - aminy atakują miedź;
  • odczyn zasadowy próbek środowiskowych.

Wskaźniki wymagające wyjaśnienia

Okoliczność Znaczenie
dimetyloamina + tlenochlorek fosforu + cyjanek zestaw tabunowy - wskaźnik rozstrzygający
dichlorek N,N-dimetylofosforoamidowy obecny w obiekcie produkt pośredni - sygnał mocniejszy niż same surowce
dimetyloamina + utleniacz (podchloryn, chloramina) droga do niesymetrycznej dimetylohydrazyny - kierunek rakietowy
płuczki kwaśne przy wentylacji wiązanie oparów aminowych; świadczy o pracy z aminami w skali procesowej
odbiorca bez produkcji rozpuszczalników, środków powierzchniowo czynnych, gumy ani pestycydów wymaga wyjaśnienia
ilość niewspółmierna do skali działalności wskaźnik o ograniczonej wartości - obrót jest masowy
sama dimetyloamina wskaźnik bardzo słaby - substancja powszechna

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • ochrona dróg oddechowych, oczu i skóry - roztwór jest żrący;
  • eliminacja źródeł zapłonu - gaz palny, tworzy mieszaniny wybuchowe;
  • wentylacja pomieszczenia; pary cięższe od powietrza gromadzą się nisko;
  • nie polegać na ustąpieniu zapachu - przy wysokich stężeniach dochodzi do adaptacji węchowej;
  • przy jednoczesnej obecności cyjanków i tlenochlorku - postępowanie jak przy zestawie tabunowym, opisane przy tlenochlorku fosforu; pomiar na dwóch poziomach.

Wykrywanie

Rurki wskaźnikowe na aminy; detektory fotojonizacyjne; papierki pH - odczyn zasadowy. GC-MS przy identyfikacji. W próbkach środowiskowych dimetyloamina jest wykrywalna, ale jej obecność ma niską wartość dowodową - jest produktem rozkładu licznych substancji naturalnych i przemysłowych, w tym białek i detergentów.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Przesyłka prawidłowa

  • opakowanie oryginalne producenta, oznakowane zgodnie z CLP i ADR: klasa 2 albo 3 z dodatkową 8, UN 1032 albo 1160;
  • karta charakterystyki i certyfikat analizy dołączone, ze wskazaniem stężenia roztworu;
  • dokument przewozowy zgodny ze stanem faktycznym;
  • odbiorca prowadzący działalność uzasadniającą zapotrzebowanie - produkcja rozpuszczalników, środków powierzchniowo czynnych, gumy, środków ochrony roślin, farmaceutyków;
  • przy wywozie poza Unię - ważne zezwolenie zgodne co do ilości i odbiorcy;
  • przy butlach ciśnieniowych - ważny atest, zabezpieczenie zaworu.

Przesyłka nieprawidłowa

  • brak oznakowania albo oznakowanie innej substancji;
  • deklaracja celna wskazująca "roztwór wodny", "surowiec chemiczny" albo "amina techniczna" bez nazwy;
  • przepakowanie do pojemników nieatestowanych - aminy atakują niektóre tworzywa i metale kolorowe;
  • odbiorca końcowy bez działalności uzasadniającej zapotrzebowanie;
  • niezgodność deklarowanego stężenia roztworu ze stanem faktycznym.

Ocena jakości materiału

  • materiał pełnowartościowy: roztwór klarowny, bezbarwny, o deklarowanym stężeniu potwierdzonym certyfikatem; gaz skroplony w butli z ważnym atestem;
  • materiał niepełnowartościowy: zażółcenie roztworu - utlenienie; obniżone stężenie wskutek ulatniania - dimetyloamina wrze poniżej 7 °C i uchodzi z pojemnika nieszczelnego; obecność węglanu dimetyloamoniowego, powstającego w reakcji z dwutlenkiem węgla z powietrza.

Ulatnianie jest przy tej substancji głównym mechanizmem degradacji. Roztwór przechowywany w pojemniku otwieranym wielokrotnie albo nieszczelnym traci stężenie w sposób ciągły - amina jest lotna i słabo związana. Materiał, który miał 40 procent, po miesiącach może mieć kilkanaście.

Znaczenie prawne. Dimetyloamina nie jest środkiem walki. Jej posiadanie, także w dużych ilościach, w ramach normalnej działalności gospodarczej nie stanowi czynu zabronionego i nie uzasadnia zatrzymania.

Odpowiedzialność powstaje przy obrocie bez zezwolenia, fałszywej deklaracji albo przy ustaleniu zamiaru wytworzenia środka walki - przy czym w ostatnim przypadku, jak przy trichlorku fosforu i trietanoloaminie, konieczne jest wykazanie zestawu, nie samego posiadania.

Sprawca, który zgromadził roztwór o stężeniu obniżonym wskutek ulatniania, w ilości niewystarczającej do przeprowadzenia zamierzonej syntezy, odpowiada za usiłowanie nieudolne z art. 13 § 2 k.k. Ustalenie wymaga oznaczenia stężenia, nie samego stwierdzenia posiadania roztworu.

Sprawca, który zgromadził wyłącznie dimetyloaminę, bez tlenochlorku i cyjanku, znajduje się na etapie przygotowania (art. 16 k.k. w zw. z art. 121 k.k.) - o ile w ogóle da się wykazać zamiar, co przy substancji tak powszechnej jest zadaniem trudnym.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie - gromadzenie prekursorów i aparatury karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia albo wbrew jego warunkom od roku do lat 10
art. 163 § 1 pkt 1 i 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób - wybuch gazu albo rozprzestrzenianie substancji trujących od roku do lat 10
art. 164 § 1 k.k. sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa takiego zdarzenia od 6 miesięcy do lat 8
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 182 § 1 k.k. zanieczyszczenie powietrza, wody lub ziemi od 3 miesięcy do lat 5
art. 220 § 1 k.k. narażenie pracownika przez niedopełnienie obowiązków BHP do lat 3
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - roztwór o obniżonym stężeniu jak za usiłowanie
art. 86 i 87 Kodeksu karnego skarbowego przemyt celny, oszustwo celne zależnie od wartości

Uwaga o zagrożeniu wybuchowym. W praktyce służb dimetyloamina występuje częściej w sprawach dotyczących wybuchów i pożarów instalacji niż broni chemicznej. Gaz palny o szerokich granicach wybuchowości, gromadzący się przy gruncie, jest typową przyczyną zdarzeń w zakładach chemicznych. Właściwe są wtedy art. 163 § 1 pkt 1 i art. 220 k.k.

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 16 oraz pozycja 1C111.
  2. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  3. Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (REACH) oraz rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (CLP).
  4. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/18/UE (Seveso III).
  5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 163, art. 164, art. 165, art. 182, art. 220.
  6. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
  7. Umowa europejska dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych (ADR), UN 1032 i UN 1160.