Nazewnictwo
| Oznaczenie | Nazwa polska | Nazwa angielska | CAS |
|---|---|---|---|
| HN-1 | bis(2-chloroetylo)etyloamina | bis(2-chloroethyl)ethylamine | 538-07-8 |
| HN-2 | bis(2-chloroetylo)metyloamina, mechloretamina | bis(2-chloroethyl)methylamine, mechlorethamine | 51-75-2 |
| HN-3 | tris(2-chloroetylo)amina | tris(2-chloroethyl)amine | 555-77-1 |
| Język / system | Nazwa zbiorcza |
|---|---|
| polski | iperyty azotowe |
| angielski | nitrogen mustards |
| oryginalna (niemiecka) | Stickstofflost |
| oznaczenia rosyjskie | азотистые иприты |
Czym jest
Iperyty azotowe są bojowymi środkami trującymi z grupy parzących, w których atom siarki iperytu siarkowego zastąpiono atomem azotu. Mechanizm działania pozostaje ten sam: alkilowanie DNA i białek, prowadzące do martwicy tkanek w miejscu kontaktu i uszkodzenia szpiku przy narażeniu ogólnoustrojowym.
Trzy związki różnią się przeznaczeniem i historią:
HN-1 został opracowany pierwotnie jako środek do usuwania brodawek. Jest najbardziej lotny z trójki i ma najsilniejsze działanie na oczy.
HN-2 (mechloretamina) ma status szczególny: jest lekiem przeciwnowotworowym dopuszczonym do obrotu. Był pierwszym w historii cytostatykiem - obserwacja zahamowania czynności szpiku u żołnierzy narażonych na iperyt w czasie I wojny światowej doprowadziła w latach czterdziestych do zastosowania mechloretaminy w chłoniakach. Do dziś stosowany jest w schemacie MOPP w chłoniaku Hodgkina oraz miejscowo w ziarniniaku grzybiastym.
HN-3 został zaprojektowany wyłącznie jako środek bojowy. Jest najtrwalszy w terenie i najbardziej zbliżony obrazem działania do iperytu siarkowego. To on jest właściwym militarnym przedstawicielem grupy.
Znaczenie operacyjne podwójnego statusu HN-2. Mechloretamina jest jednocześnie substancją wykazu 1 CWC i produktem leczniczym w legalnym obrocie aptecznym i szpitalnym. Konsekwencje dla służb: ujawnienie mechloretaminy nie jest samo w sobie dowodem czynu zabronionego - konieczne jest ustalenie źródła, ilości i tytułu posiadania. Kontrolą objęte są ilości przekraczające potrzeby lecznicze oraz obrót poza systemem obrotu produktami leczniczymi.
Dane fizykochemiczne
| Właściwość | HN-1 | HN-2 | HN-3 |
|---|---|---|---|
| wzór sumaryczny | C6H13Cl2N | C5H11Cl2N | C6H12Cl3N |
| masa molowa | 170,08 g/mol | 156,05 g/mol | 204,53 g/mol |
| postać | ciecz oleista | ciecz oleista | ciecz oleista |
| barwa | bezbarwna do jasnożółtej | bezbarwna do bursztynowej | bezbarwna do żółtej |
| zapach | słaby, rybi lub stęchły | słaby, owocowy lub rybi | brak lub słaby |
| temperatura wrzenia | ok. 194 °C | ok. 75 °C przy 15 mmHg | ok. 256 °C |
| temperatura topnienia | ok. -34 °C | ok. -60 °C | ok. -4 °C |
| gęstość | 1,09 g/cm3 | 1,12 g/cm3 | 1,24 g/cm3 |
| lotność | najwyższa z trójki | wysoka | najniższa - środek trwały |
| rozpuszczalność w wodzie | niska | niska; sole dobrze rozpuszczalne | bardzo niska |
Iperyty azotowe są zasadami - w odróżnieniu od iperytu siarkowego tworzą sole z kwasami. Chlorowodorek mechloretaminy jest ciałem stałym, dobrze rozpuszczalnym w wodzie i trwałym w przechowywaniu; w tej postaci występuje jako produkt leczniczy. Ma to znaczenie rozpoznawcze: postać soli (biały proszek) i postać wolnej zasady (oleista ciecz) to ta sama substancja objęta wykazem 1.
Prekursory i droga wytwarzania
- 2-chloroetanol - CAS 107-07-3, pozycja 1C350 poz. 15;
- chlorek tionylu - CAS 7719-09-7, pozycja 1C350 poz. 9;
- trietanoloamina - CAS 102-71-6, pozycja 1C350 poz. 46, wykaz 3 CWC - prekursor HN-3;
- chlorowodorek trietanoloaminy - CAS 637-39-8, pozycja 1C350 poz. 53;
- metylodietanoloamina - CAS 105-59-9, pozycja 1C450.b.8, wykaz 3 CWC część B poz. 3B(16) - prekursor HN-2;
- etylodietanoloamina - CAS 139-87-7, pozycja 1C350 poz. 59, wykaz 3 CWC część B poz. 3B(15) - prekursor HN-1.
Problem etanoloamin. Trietanoloamina jest towarem masowym: stosuje się ją w kosmetykach, detergentach, cementach, płynach chłodząco-smarujących i przy oczyszczaniu gazów. Roczna produkcja światowa liczona jest w setkach tysięcy ton. Jest to jedyny prekursor wykazu 3 CWC o tak szerokim zastosowaniu cywilnym, co czyni kontrolę obrotu trudną - podstawą oceny jest zgodność ilości z profilem odbiorcy, a nie sam fakt zamówienia.
Metylo- i etylodietanoloamina mają zastosowania węższe (przemysł gazowniczy, synteza organiczna) i są odpowiednio silniejszymi wskaźnikami.
Podstawa prawna kontroli
| Wykaz | Pozycja | Uwagi |
|---|---|---|
| Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) | wykaz 1, część A, poz. 1A(6) - iperyty azotowe HN-1, HN-2, HN-3 | |
| CWC - prekursory | wykaz 3, część B: etylodietanoloamina 3B(15), metylodietanoloamina 3B(16), trietanoloamina 3B(17); chlorek tionylu 3B(14) | wszystkie trzy etanoloaminy należą do wykazu 3, nie 2 |
| Rozporządzenie (UE) 2021/821 | 1C350 poz. 9, 15, 46, 53, 59; 1C450.b.8 (metylodietanoloamina) | |
| Wspólny wykaz uzbrojenia UE | ML7 | |
| Lista Wassenaar | Munitions List ML7.a | |
| Prawo farmaceutyczne (HN-2) | ustawa z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne | mechloretamina jako produkt leczniczy - odrębny reżim obrotu |
Rozpoznanie w warunkach terenowych
Sygnały pośrednie
- zapasy etanoloamin (mono-, di-, tri-, metylo-, etylo-) łącznie z chlorkiem tionylu - zestaw charakterystyczny;
- odwrócona uwaga na trietanoloaminę: jej obecność w zakładzie kosmetycznym lub chemii gospodarczej jest normą; sygnałem jest dopiero współwystępowanie z chlorkiem tionylu albo chlorowodorem w skali procesowej;
- ampułki lub fiolki oznaczone jako produkt leczniczy w ilości niewspółmiernej do potrzeb podmiotu leczniczego;
- ślady przepakowania produktu leczniczego do innych opakowań.
Objawy narażenia
Obraz zbliżony do iperytu siarkowego, z opóźnieniem objawów:
| Czas od kontaktu | Objawy |
|---|---|
| 0 - 2 h | zwykle brak; przy HN-1 wczesne podrażnienie oczu |
| 2 - 12 h | rumień, świąd, pieczenie oczu, łzawienie |
| 12 - 24 h | pęcherze (mniejsze i mniej rozległe niż po iperycie siarkowym), obrzęk powiek |
| po 3 - 10 dniach | leukopenia, małopłytkowość, powikłania infekcyjne |
Działanie na skórę jest słabsze niż iperytu siarkowego, natomiast działanie ogólnoustrojowe na szpik jest silniejsze - to właśnie ono uzasadnia zastosowanie lecznicze HN-2 i jednocześnie stanowi główne zagrożenie przy narażeniu.
Postępowanie
Brak swoistej odtrutki. Dekontaminacja mechaniczna i podchlorynem, jak przy iperycie siarkowym. Monitorowanie morfologii krwi przez co najmniej trzy tygodnie po potwierdzonym narażeniu - spadek liczby leukocytów jest objawem opóźnionym i decydującym o rokowaniu.
Wykrywanie
Papierki M8/M9 i rurki wskaźnikowe reagują słabiej niż na iperyt siarkowy. Rozstrzyga GC-MS lub LC-MS/MS; markerami środowiskowymi są odpowiednie etanoloaminy powstające przy hydrolizie (N-etylodietanoloamina dla HN-1, N-metylodietanoloamina dla HN-2, trietanoloamina dla HN-3), a w materiale biologicznym addukty z DNA i białkami.
Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy
Materiał o jakości wojskowej (HN-3): klarowna ciecz, wysoka czystość, niska zawartość wody i wolnych amin, przechowywany w warunkach bezwodnych i w niskiej temperaturze.
Materiał niepełnowartościowy
- silne zabarwienie i osad - polimeryzacja; iperyty azotowe są mniej trwałe w przechowywaniu niż iperyt siarkowy i szybciej ulegają samorzutnemu rozkładowi;
- wyczuwalny zapach rybi lub aminowy o dużym nasileniu - wolne aminy, świadczące o rozkładzie albo niedokończonej reakcji;
- zestalenie zawartości - powstawanie soli czwartorzędowych w wyniku samoalkilowania, typowe przy dłuższym przechowywaniu wolnej zasady;
- obecność wody - hydroliza do odpowiedniej etanoloaminy, która jest substancją stosunkowo mało toksyczną.
Kwestia szczególna: postać leczniczy a bojowy. Chlorowodorek mechloretaminy w fiolce z oznaczeniem produktu leczniczego, w ilości odpowiadającej dawkowaniu terapeutycznemu, przy udokumentowanym pochodzeniu z legalnego obrotu - nie stanowi czynu zabronionego. Ocena musi objąć: ilość, postać, oznakowanie, pochodzenie, tytuł posiadania oraz kontekst. Przepakowanie do opakowań nieoznakowanych, ilość wielokrotnie przekraczająca potrzeby lecznicze albo przekształcenie soli w wolną zasadę są okolicznościami przemawiającymi za zamiarem innym niż leczniczy.
Znaczenie prawne. Materiał zdegradowany lub o zbyt niskiej zawartości substancji czynnej objęty jest konstrukcją usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 k.k.). Odrębną kwalifikację stanowi obrót produktem leczniczym poza systemem - art. 124 i nast. Prawa farmaceutycznego.
Odpowiedzialność karna
| Podstawa | Czyn | Zagrożenie |
|---|---|---|
| art. 120 k.k. | stosowanie środka masowej zagłady | od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności |
| art. 121 § 1 k.k. | wytwarzanie, gromadzenie, obrót środkami masowej zagłady | od roku do lat 10 |
| art. 163 § 1 pkt 3 k.k. | sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego | od roku do lat 10 |
| art. 165 § 1 pkt 2 k.k. | wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji niebezpiecznych | od 6 miesięcy do lat 8 |
| art. 124 Prawa farmaceutycznego | wprowadzanie do obrotu produktu leczniczego bez pozwolenia | grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do lat 2 |
| art. 13 § 2 k.k. | usiłowanie nieudolne | jak za usiłowanie |
Hasła powiązane
- Iperyt siarkowy - odpowiednik siarkowy, obraz kliniczny wspólny
- Lewizyt - wezykant arsenowy
- Trietanoloamina - prekursor wykazu 3 CWC o masowym zastosowaniu cywilnym
- Chlorek tionylu, 2-chloroetanol
Przypisy
- Konwencja o zakazie broni chemicznej, wykaz 1 część A pozycja 6; wykaz 2 część B pozycje 15 i 16; wykaz 3 część B pozycja 17.
- Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 9, 15, 46, 53, 59.
- Wassenaar Arrangement, Munitions List ML7, 2025.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 163, art. 165.
- Ustawa z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne, art. 124.