Sarin (GB)

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski sarin, fluorometylofosfonian izopropylu
angielski sarin, isopropyl methylphosphonofluoridate
nazwa systematyczna IUPAC propan-2-ylo metylofosfonofluorydan
oryginalna (niemiecka) Sarin - akronim od nazwisk odkrywców: Schrader, Ambros, Rüdiger, van der Linde
oznaczenie NATO GB (seria G - German)
oznaczenia radzieckie / rosyjskie ГБ, зарин
numer CAS 107-44-8

W dokumentach przewozowych i deklaracjach celnych sarin nie występuje pod nazwą własną. Ujawnienie następuje zawsze przez badanie zawartości albo przez rozpoznanie prekursorów i aparatury, nie przez dokumentację.

Czym jest

Sarin jest fosforoorganicznym bojowym środkiem trującym z grupy środków paralityczno-drgawkowych (nerve agents). Mechanizm działania polega na nieodwracalnym blokowaniu acetylocholinoesterazy - enzymu rozkładającego acetylocholinę w synapsach. Skutkiem jest niekontrolowane, ciągłe pobudzenie cholinergiczne: skurcz źrenic, ślinotok, skurcz oskrzeli, drgawki, porażenie mięśni oddechowych, zgon w mechanizmie uduszenia.

Sarin należy do serii G - najstarszej grupy środków paralityczno-drgawkowych, opracowanej w Niemczech w latach 1936-1944 w ramach prac nad insektycydami fosforoorganicznymi. Pozostałe środki tej serii to tabun (GA), soman (GD) i cyklosarin (GF).

Cechą odróżniającą sarin od pozostałych środków tej klasy jest wysoka lotność. Sarin jest środkiem nietrwałym: skaża powietrze, a nie teren. Oznacza to zagrożenie inhalacyjne bezpośrednio po uwolnieniu i stosunkowo szybkie ustępowanie zagrożenia w przestrzeni otwartej - ale utrzymywanie się par w piwnicach, kanałach, wykopach i pomieszczeniach zamkniętych, ponieważ pary sarinu są cięższe od powietrza.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C4H10FO2P
masa molowa 140,09 g/mol
postać ciecz
barwa bezbarwna (czysty); żółta do brunatnej przy zanieczyszczeniach
zapach brak (czysty); słaby owocowy lub kamforowy przy zanieczyszczeniach
temperatura wrzenia ok. 158 °C
temperatura topnienia ok. -56 °C
gęstość 1,09 g/cm3
prężność par (20 °C) ok. 2,1 mmHg - wysoka
gęstość par względem powietrza 4,86 - pary opadają i gromadzą się nisko
rozpuszczalność w wodzie całkowita, miesza się w każdym stosunku

Wysoka prężność par przy jednoczesnej pełnej mieszalności z wodą decyduje o obrazie taktycznym: sarin szybko paruje, ale równie łatwo skaża wodę i zawilgocone powierzchnie. Hydrolizuje w środowisku zasadowym - stąd wodne roztwory wodorotlenku sodu i podchlorynu są podstawą odkażania.

Prekursory i droga wytwarzania

Sarin nie występuje w przyrodzie. Powstaje w syntezie wieloetapowej z substancji, które same są objęte kontrolą. Rozpoznanie zestawu prekursorów jest w praktyce ważniejsze niż rozpoznanie produktu końcowego, ponieważ nielegalne linie produkcyjne przechwytuje się zwykle na etapie zaopatrzenia.

Kluczowe pozycje kontrolowane, powiązane z produkcją sarinu:

Charakterystyczny dla programów wojskowych jest układ binarny: dwa stosunkowo trwałe składniki przechowywane oddzielnie, mieszane bezpośrednio przed użyciem. Dla sarinu jest to difluorek metylofosfonowy oraz mieszanina alkoholu izopropylowego z aminą. Konsekwencja operacyjna: w miejscu składowania może nie być sarinu jako takiego, tylko dwa pojemniki, z których żaden osobno nie jest środkiem bojowym.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 1, część A, poz. 1A(1) - alkilofosfonofluorydany wykaz 1 = najostrzejszy reżim: zakaz produkcji poza ilościami badawczymi, obowiązek deklaracji
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I zob. wykaz uzbrojenia - sam sarin jako środek bojowy jest ujęty w wykazie uzbrojenia, nie w wykazie podwójnego zastosowania prekursory pozostają w pozycjach 1C350 i 1C450
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - bojowe środki trujące i ich prekursory
Lista Wassenaar Munitions List ML7.a
Prawo polskie ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej wykaz substancji stanowi załącznik do Konwencji, stosowany bezpośrednio

Sarin jest przypadkiem, w którym nie ma legalnego obrotu cywilnego. Nie istnieje zezwolenie, na podstawie którego podmiot gospodarczy mógłby wwieźć, wywieźć lub posiadać sarin do celów innych niż badania obronne i analityka prowadzone przez upoważnione laboratoria państwowe.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały pośrednie - miejsce i kontekst

  • zestaw naczyń ciśnieniowych ze stali kwasoodpornej lub z wykładziną z materiału fluorowanego, przy jednoczesnym braku dokumentacji procesu;
  • instalacja z pozycji 2B350 - reaktory, wymienniki i pompy z materiałów odpornych na fluorowodór (hastelloy, monel, nikiel, PTFE);
  • pojemniki oznaczone wyłącznie kodem literowo-cyfrowym bez karty charakterystyki substancji;
  • ślady korozji fluorkowej na armaturze: matowienie i wytrawienie szkła, białe naloty fluorków na złączach;
  • układ dwuskładnikowy: dwa zbiorniki o zbliżonej objętości, połączone z jednym punktem mieszania.

Sygnały bezpośrednie - objawy u ludzi i zwierząt

Sarin nie ma zapachu ostrzegawczego. Pierwszym rozpoznawalnym sygnałem jest zwykle obraz kliniczny osób narażonych, przy czym objaw zwężenia źrenic do wielkości główki szpilki (mioza) występuje wcześnie i jednocześnie u wielu osób w jednym miejscu. Jednoczesne wystąpienie u kilku osób: miozy, zaburzeń widzenia, nadmiernego wydzielania śliny i wydzieliny z nosa, duszności i wymiotów - przy braku widocznego dymu i pożaru - jest wskazaniem do natychmiastowego wycofania się pod wiatr i wezwania sił specjalistycznych.

Padnięte drobne zwierzęta i owady w rejonie zdarzenia, przy braku innych przyczyn, są klasycznym wskaźnikiem obecności środka fosforoorganicznego.

Wykrywanie przyrządowe

  • papierki wskaźnikowe (typu M8, M9) - reakcja barwna, wynik wstępny, podatny na wyniki fałszywie dodatnie od rozpuszczalników i płynów eksploatacyjnych;
  • rurki wskaźnikowe i detektory enzymatyczne - potwierdzenie klasy związku;
  • przenośne spektrometry ruchliwości jonów (IMS) - sprzęt objęty pozycją 1A004;
  • rozstrzygające pozostaje badanie laboratoryjne metodą GC-MS lub LC-MS/MS w laboratorium akredytowanym przez OPCW; identyfikacja opiera się na wykrywaniu produktów rozkładu (kwas izopropylometylofosfonowy, IMPA) także wiele dni po zdarzeniu.

Zasady bezpieczeństwa podczas czynności

Dawka progowa jest bardzo niska - narażenie inhalacyjne rzędu pojedynczych miligramów na metr sześcienny w krótkim czasie stanowi zagrożenie życia. Wchodzenie do strefy bez aparatu izolującego i odzieży gazoszczelnej jest niedopuszczalne. Skażona odzież pozostaje źródłem par także po wyniesieniu poza strefę - stąd bezwzględny wymóg dekontaminacji przed transportem osób poszkodowanych.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

W praktyce ujawnia się częściej materiał niepełnowartościowy niż środek o jakości wojskowej. Ocena ma znaczenie dowodowe i taktyczne, ale nie zmienia kwalifikacji prawnej.

Wskaźniki materiału o jakości wojskowej

  • wysoka czystość, klarowność, brak barwy i osadu;
  • obecność stabilizatora (np. aminy trzeciorzędowej wiążącej ślady fluorowodoru), co świadczy o kontrolowanym procesie i zamiarze magazynowania;
  • niska zawartość wody - sarin ulega hydrolizie, obecność wody oznacza postępujący rozkład;
  • opakowanie hermetyczne, obojętne chemicznie, z zabezpieczeniem przed wilgocią.

Wskaźniki materiału niepełnowartościowego

  • barwa żółta, brunatna lub obecność zawiesiny - świadczy o produktach ubocznych i rozkładzie;
  • ostry, gryzący zapach - wskazuje na wolny fluorowodór, czyli proces niedokończony lub niewłaściwie zneutralizowany;
  • rozwarstwienie zawartości, osad na dnie;
  • opakowanie ze zwykłej stali lub szkła bez zabezpieczenia - szkło jest trawione przez fluorowodór, co samo z siebie degraduje zawartość.

Znaczenie prawne oceny. Wytworzenie materiału o obniżonej czystości albo takiego, który uległ już hydrolizie i nie wywoła zamierzonego skutku, nie wyłącza odpowiedzialności karnej. W polskim prawie karnym odpowiada to konstrukcji usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 Kodeksu karnego): sprawca odpowiada za usiłowanie mimo braku przedmiotu nadającego się do popełnienia czynu lub użycia środka nienadającego się do wywołania skutku. Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary albo odstąpić od jej wymierzenia, ale czyn pozostaje przestępstwem. Niezależnie od tego samo posiadanie prekursorów wykazu 1 CWC oraz prowadzenie działalności produkcyjnej stanowi odrębne przestępstwo.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady zakazanego przez prawo międzynarodowe pozbawienie wolności na czas nie krótszy od lat 10, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie lub przesyłanie środków masowej zagłady lub środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe pozbawienie wolności od roku do lat 10
art. 121 § 2 k.k. dopuszczanie do popełnienia czynu z § 1 przez osobę odpowiedzialną w podmiocie pozbawienie wolności do lat 3
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób w postaci rozprzestrzeniania się substancji trujących pozbawienie wolności od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób pozbawienie wolności od 6 miesięcy do lat 8
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne - materiał nienadający się do wywołania skutku odpowiedzialność jak za usiłowanie, z możliwością nadzwyczajnego złagodzenia
ustawa o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej naruszenie zakazów i obowiązków deklaracyjnych sankcje karne i administracyjne przewidziane w ustawie

W przypadku czynu o charakterze terrorystycznym zastosowanie znajdują dodatkowo art. 65 § 1 k.k. oraz art. 115 § 20 k.k. (definicja przestępstwa o charakterze terrorystycznym), co podwyższa wymiar kary.

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie prowadzenia badań, produkcji, składowania i użycia broni chemicznej oraz o zniszczeniu jej zapasów, sporządzona w Paryżu dnia 13 stycznia 1993 r., załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 1 część A pozycja 1.
  2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/821 z dnia 20 maja 2021 r. ustanawiające unijny system kontroli wywozu, pośrednictwa, pomocy technicznej, tranzytu i transferu produktów podwójnego zastosowania, załącznik I, pozycje 1C350 i 1C450.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, Munitions List ML7.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 163, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.