Iperyt O

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski iperyt O, bis(2-chloroetylotioetylo)eter
angielski O-mustard, bis(2-chloroethylthioethyl) ether
nazwa systematyczna IUPAC 1-chloro-2-[2-[2-(2-chloroetylosulfanylo)etoksy]etylosulfanylo]etan
oznaczenie NATO T
oznaczenie w mieszaninach składnik HT (z iperytem destylowanym HD)
pochodzenie oznaczenia "O" od angielskiego oxygen - obecność mostka tlenowego (eterowego) w cząsteczce
numer CAS 63918-89-8

Czym jest

Iperyt O jest bojowym środkiem trującym z grupy parzących, należącym do rodziny iperytów siarkowych. Od iperytu siarkowego i seskwiiperytu różni się obecnością mostka eterowego rozdzielającego dwie części cząsteczki zawierające siarkę.

Mechanizm działania pozostaje wspólny dla całej klasy: alkilowanie DNA, białek i lipidów, martwica w miejscu kontaktu, uszkodzenie szpiku przy narażeniu ogólnoustrojowym. Iperyt O jest wezykantem o sile porównywalnej z iperytem destylowanym, a więc słabszym niż seskwiiperyt.

Jego znaczenie polega natomiast na właściwościach fizycznych, które czynią go najlepszym modyfikatorem mieszanin iperytowych. Mostek eterowy nadaje cząsteczce trzy cechy jednocześnie:

Obniżenie temperatury krzepnięcia mieszaniny. Czysty iperyt destylowany krzepnie już w 14,4 °C, czyli w warunkach polskich przez większą część roku jest ciałem stałym i nie nadaje się do rozpylenia. Dodatek iperytu O obniża temperaturę krzepnięcia mieszaniny do wartości ujemnych. Jest to podstawowy cel technologiczny mieszaniny HT.

Zwiększenie trwałości w terenie. Iperyt O jest znacznie mniej lotny od iperytu destylowanego, więc mieszanina paruje wolniej i skaża powierzchnie na dłużej.

Zachowanie postaci ciekłej. W odróżnieniu od seskwiiperytu, który jest ciałem stałym i sam wymaga rozpuszczalnika, iperyt O jest cieczą i miesza się z iperytem w każdym stosunku.

Z tych powodów HT jest historycznie najpowszechniejszą mieszaniną iperytową o przeznaczeniu bojowym - stosowaną szeroko przez Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone w okresie II wojny światowej. Typowy skład to około 60 procent iperytu destylowanego i 40 procent iperytu O.

Znaczenie rozpoznawcze dla polskich służb. Znaczna część amunicji chemicznej zatopionej w Bałtyku i zalegającej w gruntach poligonowych zawiera właśnie mieszaninę HT, a nie czysty iperyt. Wykrycie iperytu O w próbce z takiego znaleziska jest zatem typowe i pozwala na przypisanie materiału do konkretnego okresu i pochodzenia.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C8H16Cl2OS2
masa molowa 263,25 g/mol
postać ciecz oleista
barwa bezbarwna do bursztynowej; techniczny - ciemnobrunatny
zapach słaby, czosnkowy
temperatura wrzenia ok. 250 °C (rozkład)
temperatura topnienia ok. 9,5 °C
gęstość ok. 1,24 g/cm3 - cięższy od wody
prężność par (20 °C) ok. 0,003 mmHg - bardzo niska
rozpuszczalność w wodzie znikoma
rozpuszczalność w iperycie i rozpuszczalnikach organicznych całkowita
trwałość bardzo wysoka; hydrolizuje wolniej niż iperyt destylowany

Prężność par iperytu O jest ponad dwudziestokrotnie niższa niż iperytu destylowanego. Skutek praktyczny: zagrożenie ma charakter niemal wyłącznie kontaktowy, a skażenie utrzymuje się w terenie znacznie dłużej. Gęstość powyżej 1 oznacza, że w wodzie substancja opada na dno i tworzy trwałe skupiska - jak przy iperycie siarkowym.

Prekursory i droga wytwarzania

Iperyt O powstaje z prekursorów pokrewnych tym, które służą do produkcji iperytu siarkowego, przy czym część siarkowa zawiera dodatkowy mostek eterowy:

  • tiodiglikol - CAS 111-48-8, pozycja 1C350 poz. 1, wykaz 2 CWC - punkt wyjścia całej rodziny;
  • chlorek tionylu - CAS 7719-09-7, pozycja 1C350 poz. 9, wykaz 3 CWC - czynnik chlorujący;
  • 2-chloroetanol - CAS 107-07-3, pozycja 1C350 poz. 15;
  • siarczek sodu - CAS 1313-82-2, pozycja 1C350 poz. 50;
  • dichlorek siarki - CAS 10545-99-0, pozycja 1C350 poz. 52;
  • bis(2-hydroksyetylotioetylo)eter - prekursor bezpośredni, alkoholowy odpowiednik iperytu O; nie figuruje imiennie w pozycji 1C350, ale mieści się w opisie rodzajowym wykazu 2 CWC;
  • glikol dietylenowy - substancja niekontrolowana, towar masowy (płyny chłodnicze, tworzywa, kosmetyki), stanowiąca źródło mostka eterowego.

Wniosek dla kontroli obrotu. Jak przy seskwiiperycie, prekursor bezpośredni nie jest towarem handlowym i jego obecność ma wysoką wartość wskaźnikową. Natomiast glikol dietylenowy jest całkowicie niekontrolowany i powszechnie dostępny - kontrola musi się więc opierać na części siarkowo-chlorowej procesu.

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 1, część A, poz. 1A(4) - iperyty siarkowe; iperyt O wymieniony imiennie w tej pozycji najostrzejszy reżim kontrolny
CWC - prekursory tiodiglikol: wykaz 2, część B, poz. 2B(13); chlorek tionylu: wykaz 3, część B, poz. 3B(14)
Rozporządzenie (UE) 2021/821 prekursory: 1C350 poz. 1, 9, 15, 50, 52 sam środek - wykaz uzbrojenia
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7
Lista Wassenaar Munitions List ML7.a
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej
Prawo polskie - amunicja historyczna ustawa z dnia 21 maja 1999 r. o broni i amunicji podstawowy reżim przy znaleziskach

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Postać spotykana w praktyce

Najczęstszym kontekstem jest znalezisko historyczne, nie materiał świeżo wytworzony:

  • bryły i masy o konsystencji smoły lub żywicy, barwy brunatnej do czarnej, wydobyte z dna morskiego albo z gruntu poligonowego;
  • ciecz oleista wyciekająca z korodujących pocisków i bomb;
  • pociski i bomby z oznaczeniem żółtego krzyża albo podwójnego żółtego pierścienia - oznaczenia niemieckie; oznaczenia brytyjskie i amerykańskie stosowały odrębne systemy barwne;
  • w sieciach rybackich - bryły mylone z bursztynem.

Cecha odróżniająca od czystego iperytu. Mieszanina HT nie zestala się w temperaturze pokojowej, podczas gdy czysty iperyt destylowany krzepnie poniżej 14,4 °C. Ujawnienie cieczy iperytowej, która pozostaje płynna w chłodne dni, wskazuje na mieszaninę - HT albo z lewizytem. Obserwacja ta jest możliwa do poczynienia w warunkach terenowych i warta odnotowania w protokole oględzin.

Sygnały w obiekcie produkcyjnym

  • prekursory eterowo-siarkowe - związki o rozbudowanym łańcuchu z mostkiem tlenowym;
  • glikol dietylenowy w skali procesowej obok związków siarki i chlorku tionylu;
  • zapach czosnkowy;
  • aparatura destylacyjna próżniowa - iperyt O ma wysoką temperaturę wrzenia i wymaga destylacji pod zmniejszonym ciśnieniem.

Objawy narażenia

Obraz identyczny jak przy iperycie siarkowym: brak dolegliwości przez 2 do 24 godzin, następnie rumień, pęcherze, zapalenie spojówek i dróg oddechowych, a po kilku dniach zahamowanie czynności szpiku. Ze względu na niższą lotność droga inhalacyjna ma mniejsze znaczenie, a kontaktowa - większe.

Brak objawów bezpośrednio po kontakcie nie wyklucza narażenia. Osoba, która dotknęła nieznanej bryły na plaży i nie odczuwa nic przez kilka godzin, może być poważnie narażona.

Zasady bezpieczeństwa dla funkcjonariuszy

  • rękawice odporne chemicznie i odzież ochronna - iperyty przenikają przez gumę naturalną i lateks;
  • skażona odzież pozostaje źródłem narażenia przez wiele godzin;
  • dekontaminacja: mechaniczne usunięcie substancji bez rozcierania, następnie podchloryn albo sorbent; woda sama nie odkaża;
  • przy znaleziskach morskich i poligonowych - postępowanie zgodnie z procedurami dla amunicji niebezpiecznej, z udziałem patrolu saperskiego.

Wykrywanie

Papierki M8/M9 wykrywają ciecz. Rurki wskaźnikowe i IMS mają ograniczoną skuteczność wobec substancji o tak niskiej lotności - wynik ujemny nie wyklucza obecności. Rozstrzyga GC-MS. Markerem środowiskowym jest odpowiedni tioeter-alkohol powstający przy hydrolizie; w materiale biologicznym - addukty z hemoglobiną i albuminą.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał o jakości wojskowej

  • klarowna, oleista ciecz barwy bursztynowej;
  • w mieszaninie HT: jednorodna ciecz o powtarzalnym stosunku składników, pozostająca płynna poniżej 0 °C;
  • niska zawartość siarki elementarnej i produktów polimeryzacji;
  • opakowanie hermetyczne, chroniące przed wilgocią.

Materiał niepełnowartościowy

  • czarna, gęsta masa z osadem - przewaga produktów polimeryzacji;
  • zestalenie mieszaniny w temperaturze pokojowej - świadczy o błędnie dobranym stosunku składników albo o utracie iperytu O przez rozkład;
  • rozwarstwienie na fazy o różnej gęstości;
  • silny zapach siarkowy i obecność siarki elementarnej;
  • obecność wody i produktów hydrolizy.

Ocena znaleziska historycznego - uwaga kluczowa

Bryła wydobyta z dna morskiego ma zwykle zewnętrzną warstwę całkowicie zhydrolizowaną, tworzącą skorupę produktów rozkładu. Warstwa ta jest praktycznie nieszkodliwa. Wewnątrz bryły materiał pozostaje jednak w pełni aktywny, ponieważ hydroliza postępuje wyłącznie od powierzchni, a iperyt O jest w wodzie praktycznie nierozpuszczalny.

Przy iperycie O zjawisko to jest wyraźniejsze niż przy iperycie destylowanym, ponieważ jego trwałość hydrolityczna jest wyższa. Bryła z mieszaniną HT zalegająca w Bałtyku od osiemdziesięciu lat może zawierać aktywny rdzeń. Ocena "stara, więc rozłożona" jest błędna i była przyczyną wypadków u rybaków i osób zbierających bursztyn.

Znaczenie prawne. Materiał w znacznym stopniu spolimeryzowany i zhydrolizowany, niezdolny do wywołania zamierzonego skutku, objęty jest konstrukcją usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 k.k. Przy znaleziskach historycznych sprawcą nie jest natomiast znalazca - odpowiedzialność powstaje dopiero przy zaborze, przechowywaniu albo obrocie, a nie przy przypadkowym natrafieniu i zgłoszeniu. Zaniechanie zgłoszenia znaleziska i jego zatrzymanie realizuje znamiona czynu z art. 171 § 1 k.k.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 120 k.k. stosowanie środka masowej zagłady zakazanego przez prawo międzynarodowe od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, nabywanie, zbywanie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe od roku do lat 10
art. 163 § 1 pkt 3 k.k. sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie lub wprowadzanie do obrotu substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 156 § 1 k.k. spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu od 3 do 20 lat
art. 171 § 1 k.k. wyrabianie, przetwarzanie, gromadzenie, posiadanie lub handel amunicją bez zezwolenia - znaleziska historyczne od 6 miesięcy do lat 8
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 1 część A pozycja 4; wykaz 2 część B pozycja 13; wykaz 3 część B pozycja 14.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 1, 9, 15, 50, 52.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 120, art. 121, art. 156, art. 163, art. 165, art. 171.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  6. OPCW, Guide to Schedules of Chemicals under the Chemical Weapons Convention.