Etylodietanoloamina

Nazewnictwo

Język / system Nazwa
polski etylodietanoloamina, N-etylodietanoloamina
angielski N-ethyldiethanolamine, EDEA
nazwa systematyczna IUPAC 2,2'-(etyloazanodiyl)di(etan-1-ol)
numer CAS 139-87-7

Czym jest

Etylodietanoloamina jest prekursorem iperytu azotowego HN-1 - bis(2-chloroetylo)etyloaminy, opisanej w haśle o iperytach azotowych. Należy do rodziny etanoloamin, w której każdemu związkowi odpowiada jeden iperyt azotowy: trietanoloamina prowadzi do HN-3, metylodietanoloamina do HN-2, a etylodietanoloamina do HN-1.

Przekształcenie polega na zastąpieniu dwóch grup hydroksylowych atomami chloru za pomocą chlorku tionylu - reakcja jednoetapowa. Zestaw etanoloaminy z czynnikiem chlorującym jest wskaźnikiem rozstrzygającym, jak opisano przy trietanoloaminie.

Zastosowania cywilne są węższe niż przy trietanoloaminie: etylodietanoloamina stosowana jest głównie w przemyśle gazowniczym (usuwanie dwutlenku węgla i siarkowodoru ze strumieni gazu) oraz w syntezie organicznej. Skala mniejsza, odbiorcy zidentyfikowani - wartość wskaźnikowa umiarkowana, wyższa niż przy trietanoloaminie.

Dane fizykochemiczne

Właściwość Wartość
wzór sumaryczny C6H15NO2
masa molowa 133,19 g/mol
postać ciecz lepka
barwa bezbarwna do jasnożółtej; żółknie na świetle
zapach słaby, amoniakalny
temperatura wrzenia ok. 252 °C
gęstość 1,01 g/cm3
rozpuszczalność w wodzie całkowita
odczyn roztworu zasadowy
toksyczność własna niska - substancja umiarkowanie drażniąca

Jak trietanoloamina, etylodietanoloamina jest substancją stosunkowo obojętną - nie trującą, nie żrącą. Właściwości groźne pojawiają się dopiero po chlorowaniu. Rękawice i ochrona oczu wystarczają.

Miejsce w procesie i pozycje pokrewne

Podstawa prawna kontroli

Wykaz Pozycja Uwagi
Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC) wykaz 3, część B, poz. 3B(15) reżim deklaracyjny
Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I 1C350 poz. 59 kontrola wywozu
Wspólny wykaz uzbrojenia UE ML7 - prekursory bojowych środków trujących
Lista Wassenaar dual-use 1C350
Prawo polskie - wykonanie CWC ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej obowiązki deklaracyjne powyżej progów
Prawo polskie - obrót z zagranicą ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt
Przepisy chemiczne rozporządzenia REACH i CLP substancja drażniąca

Rodzina etanoloamin należy w całości do wykazu 3 CWC, jak wyjaśniono przy trietanoloaminie i iperytach azotowych.

Rozpoznanie w warunkach terenowych

Sygnały - lepka, bezbarwna do żółtawej ciecz o słabym zapachu amoniakalnym.

Wskaźniki - etylodietanoloamina razem z chlorkiem tionylu (zestaw do syntezy HN-1); obecność razem z pozostałymi etanoloaminami (komplet do trzech iperytów azotowych); odbiorca bez przemysłu gazowniczego ani syntezy organicznej; sama etanoloamina jest wskaźnikiem umiarkowanym.

Zasady bezpieczeństwa - rękawice i ochrona oczu.

Wykrywanie - GC-MS albo LC-MS; jest też produktem hydrolizy HN-1, stanowiąc marker tego środka.

Ocena wyrobu: prawidłowy a nieprawidłowy

Materiał pełnowartościowy - klarowna, lepka ciecz o wysokiej czystości. Materiał niepełnowartościowy - zażółcenie (utlenienie), zmętnienie, wysoka zawartość wody.

Znaczenie prawne. Etylodietanoloamina nie jest środkiem walki. Posiadanie w obrocie legalnym nie stanowi czynu zabronionego. Odpowiedzialność powstaje przy obrocie bez zezwolenia, niedopełnieniu obowiązków deklaracyjnych albo przy ustaleniu zamiaru - rozstrzyga zestaw z czynnikiem chlorującym.

Odpowiedzialność karna

Podstawa Czyn Zagrożenie
art. 121 § 1 k.k. wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie, przewożenie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu zamiaru od roku do lat 10
art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. przygotowanie karalne, gdy ustawa tak stanowi
art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym obrót bez zezwolenia od roku do lat 10
art. 165 § 1 pkt 2 k.k. wyrabianie substancji zagrażających życiu lub zdrowiu wielu osób od 6 miesięcy do lat 8
art. 13 § 2 k.k. usiłowanie nieudolne jak za usiłowanie
ustawa o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej niedopełnienie obowiązków deklaracyjnych sankcje ustawowe

Hasła powiązane

Przypisy

  1. Konwencja o zakazie broni chemicznej, załącznik dotyczący substancji chemicznych, wykaz 3 część B pozycja 15.
  2. Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C350 poz. 59.
  3. Wassenaar Arrangement, List of Dual-Use Goods and Technologies and Munitions List, 2025, ML7.
  4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 121, art. 165.
  5. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o wykonywaniu Konwencji o zakazie broni chemicznej.
  6. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.